Quarta-feira, 30 de Novembro de 2011

Timor-Leste quer estender cooperação a Moçambique, diz secretário de Estado da Defesa

.

Santa Maria, Cabo Verde, 30 nov (Lusa) - Timor-Leste pretende alargar a cooperação na área da Defesa a Moçambique e manter o empenho na pacificação da Guiné-Bissau, disse hoje à Agência Lusa um governante timorense.

Júlio Pinto, secretário de Estado da Defesa de Timor-Leste, falava à Lusa no final dos trabalhos da 13.ª reunião dos ministros da Defesa da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP), que decorreu segunda e terça-feira na ilha cabo-verdiana do Sal.

Para o governante, que falou em inglês, a presença de Timor-Leste na reunião liga-se à vontade de Díli em reforçar a cooperação com os Estados-membros, dando como exemplo o caso de Portugal.

"Temos uma boa cooperação técnica com Portugal e temos anualmente um orçamento para o envio (para Timor-Leste) de especialistas militares para aconselhamento no setor. Temos seis militares a estudar em Lisboa e vamos enviar outros 12 para apoiar o contingente português que vai para o Líbano" no primeiro semestre de 2012, exemplificou.

"Esta é uma assistência muito importante de Portugal que, pela primeira vez, nos permite enviar militares para uma força de paz, neste caso, o Líbano. Na semana passada, enviámos um observador militar para o Sudão do Sul, o que demonstra as nossas boas relações também com as Nações Unidas", acrescentou.

Nesse sentido, Júlio Pinto agradeceu a Portugal a ajuda na profissionalização das Forças Armadas timorenses, lembrando que a experiência pode ser levada a cabo com outros Estados-membros da CPLP como também na sub-região em que está inserido.

Salientando que Timor-Leste já tem uma cooperação regional com os Estados Unidos, que recentemente instalaram o comando da Ásia numa base em Darwin, Júlio Pinto adiantou que, em breve, as autoridades timorenses pretendem alargá-la à Austrália e envolver a própria Indonésia no processo.

"Temos já uma excelente cooperação com os Estados Unidos e já fizemos vários exercícios militares conjuntos. Houve um ano em que fizemos cinco. Temos também uma presença importante de militares australianos em Timor-Leste, havendo uma boa relação", explicou.

"E queremos também envolver a Indonésia. A 20 de agosto deste ano, assinámos um memorando de entendimento com Jacarta para reconstruir as nossas relações militares que esperamos que se intensifiquem nos próximos anos", concluiu.

JSD.

Lusa/Fim
.

Compras a Timor-Leste aumentaram 548 por cento até outubro

.

Macau, China, 30 nov (Lusa) - A China comprou a Timor-Leste produtos no valor de 1,44 milhões de dólares (um milhão de euros) entre janeiro e outubro, mais 548 por cento face a igual período de 2010, revelam dados da alfândega chinesa.

De acordo com as estatísticas hoje divulgadas pelo Gabinete de Apoio ao Secretariado Permanente do Fórum Macau, as trocas comerciais entre a China e Timor-Leste aumentaram 83,9 por cento até outubro face a igual período de 2010 para 58,4 milhões de dólares (44 milhões de euros).

Só as exportações da China para aquele país asiático de língua portuguesa ascenderam a 56,96 milhões de dólares (43 milhões de euros), o que representa um aumento de 80,7 por cento em relação aos primeiros dez meses de 2010.

São Tomé e Príncipe foi o único país da lusofonia a registar uma tendência negativa nas trocas comerciais com a China, que atingiram apenas 1,47 milhões de dólares (um milhão de euros), menos 10,2 por cento face ao período entre janeiro e outubro de 2010.

A segunda economia mundial exportou para aquele país africano de expressão portuguesa produtos no valor de 1,47 milhões de dólares (cerca de um milhão de euros) e importou apenas mercadorias avaliadas em 160 mil dólares (120 mil euros).

Os dados divulgados incluem São Tomé e Príncipe, apesar de manter ligações com Taiwan, ilha que a China ameaça "usar a força" se declarar a independência e que não participa diretamente no Fórum Macau.

As trocas comerciais entre a China e os países de língua portuguesa aumentaram 28,3 por cento até outubro face a igual período de 2010 para 96 mil milhões de dólares (72 mil milhões de euros).

A segunda economia mundial comprou, entre janeiro e outubro, aos oito países lusófonos produtos no valor de 64,3 mil milhões de dólares (48,3 mil milhões de euros), mais 26,15 por cento do que em igual período de 2010, e exportou mercadorias avaliadas em 31,9 mil milhões de dólares (24 milhões de euros), mais 32,9 por cento.

O Brasil manteve-se como o principal parceiro económico da China, com um volume de trocas comerciais de 69,8 mil milhões de dólares (52,5 mil milhões de euros), mais 37,4 por cento do que entre janeiro e outubro de 2010.

A China estabeleceu a Região Administrativa Especial de Macau como a sua plataforma para o reforço da cooperação económica e comercial com os países de língua portuguesa em 2003, ano em que criou o Fórum Macau que reúne ao nível ministerial de três em três anos.

PNE.

Lusa/Fim
.

Governo vai diversificar investimentos do Fundo Petróleo para aumentar rendimentos

.

Lisboa, 30 nov (Lusa) - O governo de Timor-Leste quer diversificar os investimentos do seu Fundo Petróleo, para conseguir rendimentos mais elevados, e já viu aprovada no Parlamento uma lei que permite aplicar recursos do fundo com maior flexibilidade, revelou o ministro da Economia.

"Vamos procurar outros fundos que nos possam trazer rendimentos maiores", disse o ministro da Economia e Desenvolvimento de Timor-Leste, João Gonçalves, explicando que os nove mil milhões de dólares colocados nos títulos de dívida dos EUA estão a render pouco, sobretudo devido à desvalorização da moeda norte-americana.

O governante, que falava à agência Lusa nesta terça-feira à margem da assinatura de um protocolo com a Associação Industrial Portuguesa, em Lisboa, adiantou que o parlamento timorense já aprovou uma lei que autoriza o executivo a diversificar o investimento.

Segundo a lei anterior, 90 por cento dos proveitos do petróleo eram obrigatoriamente investidos em títulos do tesouro norte-americano. Com a nova lei, o governo passa a poder utilizar 50% da totalidade do fundo em outros investimentos.

Sobre a possibilidade de estas verbas serem investidas nas privatizações em curso em Portugal, João Gonçalves recordou que a vontade existe e já foi expressa pelo Presidente e pelo primeiro-ministro de Timor-Leste.

Explicou que o executivo timorense está a preparar a constituição de uma entidade estatal de investimentos, com um fundo de 200 milhões de dólares, através da qual poderá vir a investir em Portugal, nomeadamente na EDP e na Galp Energia.

No entanto, isto não será para breve, uma vez que a criação da agência ainda não foi aprovada pelo parlamento.

"Alternativamente, quando tivermos o Banco Nacional de Desenvolvimento e Investimento aprovado, pode ser uma opção investir em empresas portuguesas através desse banco", o que poderá acontecer no próximo ano, depois das eleições legislativas no país.

FPA.

Lusa/fim
.

País pode ser plataforma de acesso à Ásia para empresários da CPLP -- ministro da Economia

.

Lisboa, 30 nov (Lusa) -- O ministro da Economia e Desenvolvimento de Timor-Leste, João Gonçalves, defendeu hoje que o país poderá ser uma plataforma de acesso à Ásia para investidores da CPLP, benefícios que serão ampliados com a eventual adesão à ASEAN.

"Timor-Leste tem um potencial extraordinário. Pode servir de plataforma de acesso ao mercado asiático por parte de empresários da CPLP [Comunidade dos Países de Língua Portuguesa]", disse o ministro, aludindo aos acordos comerciais já assinados com "países que são grandes mercados, como a China ou a Índia".

João Gonçalves acrescentou que a eventual adesão do país à Associação das Nações do Sudeste Asiático (ASEAN) e consequente entrada no mercado livre daquela região irá trazer "enormes benefícios".

O governo timorense, afirmou, está envolvido numa "preparação intensa" para em 2013 estar pronto para "esse passo importante".

"Temos consciência de que a adesão trará enormes vantagens económicas e projetará Timor-Leste", disse, frisando que com o mercado livre da ASEAN, previsto para 2015, o país poderá tornar-se "um centro de indústrias transformadoras".

Nessa altura, o crescimento da economia timorense, que desde 2008 tem sido de dois dígitos (cerca de 13%), poderá situar-se entre os 15 e os 20%, defendeu.

O ministro falava à agência Lusa nesta terça-feira em Lisboa, à margem da assinatura de um protocolo com a Associação Industrial Portuguesa (AIP), segundo o qual a AIP se compromete a incentivar as empresas portuguesas a investirem em Timor-Leste, enquanto o Ministério da Economia e Desenvolvimento de Timor-Leste promete "facilitar os canais de comunicação e agilizar formas de cooperação" entre as comunidades empresariais dos dois países.

Na mesma ocasião, a AIP assinou dois outros acordos de cooperação, um com a Câmara de Comércio e Indústria de Timor-Leste (CCITL) e outro com esta instituição e a ELO -- Associação Portuguesa para o Desenvolvimento Económico e a Cooperação, cujo objetivo é desencadear o processo de adesão da CCITL à Confederação Empresarial da CPLP.

FPA.

Lusa/fim
.

Rogério Lobato anunciou oficialmente candidatura às presidenciais de 2012

.

Díli, 30 nov (Lusa) - O antigo ministro do Interior de Timor-Leste Rogério Lobato anunciou hoje oficialmente a sua candidatura às eleições presidenciais de 2012.

O anúncio foi feito na sua sede de candidatura em Díli, capital timorense.

Em declarações à agência Lusa, Rogério Lobato afirmou que a sua candidatura é "independente".

"O meu compromisso é com a história e com aqueles que comigo fundaram este país. É um compromisso moral com os amigos e os com os meus familiares", afirmou Rogério Lobato.

Rogério Lobato é irmão de Nicolau Lobato, herói nacionalista timorense, que dá o nome ao aeroporto de Díli e à sede da Presidência timorense, e segundo Presidente do país, da FRETILIN e comandante das FALINTIL até à sua morte em combate no último dia de 1978,

Toda a família do candidato foi toda dizimada durante a ocupação indonésia.

O antigo ministro foi demitido em 2006 em resultado de uma crise política e de segurança em Timor-Leste.

Em 2007, foi condenado a sete anos e meio de prisão por causa da crise política e de segurança, nomeadamente por distribuição de armas a civis e por ser autor indireto de quatro crimes de homicídio.

Depois de autorizado a receber tratamento médico no estrangeiro, o ex-ministro do Interior acabou por receber um indulto presidencial de José Ramos-Horta em 2008.

"Eu acho que o julgamento a que fui submetido foi um julgamento político, eu considero-me um bode expiatório de muitas coisas que aconteceram em Timor. Posso até dizer que acho injusto pessoas que foram também indigitadas pelas Nações Unidas como distribuidores de armas na altura e que deviam ser investigadas e julgadas não tivessem sido julgadas e eu fui julgado por distribuição de armas e condenado", afirmou em outubro em entrevista à agência Lusa.

As eleições presidenciais timorenses deverão decorrer em março do próximo ano, mas ainda não têm data marcada.

MSE.

Lusa/Fim
.

Mari Alkatiri: “Taur Ho Horta Kandidatu Forte, Maibe Kandidatura FRETILIN Forte Liu”

.

Jornal Nacional Diario - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Kandidatura Prezidensial 2012 Taur Matan Ruak hanesan kandidatura foun no Ramos Horta ne’ebe sei re-kandidata an ne’e, Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN Mari Alkatiri konsidera kandidatura rua ne’e forte hotu, maibe forte liu mak kandidatura FRETILIN nian ne’ebe FRETILIN atu aprezenta iha tempu badak.

“Kandidatu rua ne’e forte hotu, Taur mos kandidatu forte, Ramos Horta mos kandidatu forte, forte liu sira, so kandidatu FRETILIN deit, ne’e hau hateten momos kedas,” informa sekretariu Jeral Partidu FRETILIN Mari Alkatiri ba Jornal Nacional Diario foin lalais ne’e iha gabinete eis titular Comoro Dili, wainhira husu nia komentariu konaba kandidatura PR ba 2012.

Mari Alkatiri garante, kandidatu FRETILIN sei manan iha primeira volta ba eleisaun Prezidensial 2012 mai.

“Bele duni manan iha primeira volta ho maioria absoluta, mas tenki hanoin, se Prezidente FRETILIN Camarada Lu-Olo mak avansa ba kandidatura no nia manan ona entaun nia labele kontinua Prezidenti FRETILIN, ne’e mak FRETILIN tenki hanoin ida ne’ebe mak importante, karik Camarada Prezidenti Lu-Olo kontinua Prezidenti FRETILIN no Mari Alkatiri nafatin Sekretariu Jeral ka dudu camarada Lu-Olo ba Prezidenti Republika, ida ne’e mak FRETILIN tenki hanoin maka’as,” katak Mari Alkatiri.

Tanba tuir Mari Alkatiri, Paz Estabilidade iha rai ida ne’e, tenke hahu iha FRETILIN nia laran, tranzisaun husi jerasaun tuan ba jerasaun foun tenki hahu iha FRETILIN nia let.

“FRETILIN mak iha ema jerasaun oi-oin deit, jerasaun rua tolu ne’e hotu, sira seluk ne’e partidu foun hotu, Xanana, CNRT ne’e la’os Partidu, CNRT ne’e mak Xanana no ema sira ne’ebe mak tabele ba Xanana ne’e mak CNRT, mas la’os Partidu Politiku, kuandu aban bainrua CNRT ne’e xanana Husik, mak CNRT monu, monu hanesan karta be ita joga ne’e, so FRETILIN deit mak bele garante estabilidade,” informa Mari Alkatiri.

Husu konaba FRETILIN nia kandidatura ba PR iha 2012, Mari Alkatiri esklarese katak, iha tempu badak FRETILIN sei aprezenta kandidatura, mas presiza deskute didiak depois mak hola desizaun ida ne’ebe feitu, tanba FRETILIN lakohi hola desizaun lufu lafu deit hanesan akontese iha 2007, wainhira atravesa krime politika iha 2006.
.

Governu AMP Deve Osan US$1,60 milohens “La Konkorda Politika AMP Deve, FRETILIN Walk Out Iha Plenaria PN”

.

Jornal Nacional Diario - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Bancada Opozisaun FRETILIN iha Parlamentu Nasional halo walk out, tanba la konkorda ho Politika Governu AMP ne’ebe hakarak aumenta deve osan husi rai liur ho montante US$1,60 milhoes.

Xefi Bancada FRETILIN la kontra politika halo dezenvolvimentu ba rai ida ne’e, maibe Bancada FRETILIN la konkorda atu deve osan, tamba deve osan ne’e politika AMP nian, maibe kuandu iha futuru atu selu ne’e la’os AMP mak selu, maibe divida ne’e povu ki’ik maka sei selu.

“Bankada FRETILIN la kontra Politika ne’e, maibe kontra divida iha ultimo mandatu Governu nian ne’e, tanba hela deit fulan lima ka neen, Governu ne’e nia mandatu remata ona, tanba sa mak atu aumenta tan osan deve ho montante bo’ot hanesan ne’e,” dehan Aniceto, sexta (25/11) iha uma fukun PN.

Nia esplika ho razaun sira ne’e mak Bancada FRETILIN hili walk out ka la partisipa iha votasaun ba proposta numeru 15, atu nune’e FRETILIN nia votus latam iha proposta numeru 15 nebe husu atu halo aditamentu osan bad eve.

Lian hanesan mos mai husi Deputadu Bancada FRETILIN, Inacio Moreira hateten, Governu AMP halo konfuzaun boot ba deputadu sira, tanba aprova ona uluk osan impretismu ka atu deve ho valor 43 milhoens, maibe derepenti mosu tan atu halo aumenta tan ba 1,60 milhoens.

“Hau lahatene servisu saida mak hanesan ne’e, deve ho montante boot hanesan ne’e, so para atu halo tusan deit ba nasaun ne’e no halo kiak deit jerasaun tuir mai,” komenta nia.

Tuir Inacio, Politika deve osan ne’ebe governu AMP dadauk ne’e halo, nia todan sei fo todan ba governu ne’ebe tuir mai no fo tusan ba povu sira.
.

Lamentasaun Komunidade “Eletrisidade Kontinua Mate Lakan Iha Kapital Dili”

.

Jornal Nacional Diario - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Maski Prezidente da Republika Jose Ramos Horta ho sekretariu Estadu Eletrisidade, Agua no Urbanizasaun, Januario Pereira “proklama” ona indepednsia ba eletrisidade hodi fo naroman ba povu durante 24 oras iha parte kosta norte nian, iha 28 Novembru 2011, tersa (29/11), eletrisidade kontinua mate lakan no halo povu kontinua satiadu ba promesas Governu AMP nia ukun.

Parte cacaolidun Bairo Pite, ahi mate lakan dala rua ona, no halo negosiu populasaun iha area ne’e, satiadu tamba promete estadu nian liu deit loron ida, eletrsidade mate fali ona hanesan baibain.

“Hau lahatene ita nia eletrisidade dehan inagira ona no lakan permanente, maibe ohin deit la to’o oras 1 nia laran, ahi mate dala 2, ne’e razaun saida? Ami povu kiik mos lahatene, se ida ne’e kontinua, ne’e bele estraga ami nia sasan,” dehan Adolfina dos Santos, Populasaun cacaolidun ba Jornalista, Tersa (29/11).

Ba kestaun ahi mate lakan ne’e, lia hanesan mos husi Aje Soares, komunidade bairo Pite husu ba governu atu kaer metin nia promete kona ba eletrisidade lakan permanente.

“Governu kuandu promete ona, ne’e tenke los, labele bosok ba, bosok mai, kuandu ida ne’e kontinua, diak liu, ministru ka sekretariu estadu ne’ebe kaer asuntu ne’e, diak liu hatene an, moe oituan, rejigna an tiha, laiha kapasidade diak liu tun husi membru governu, ita ema ne’e moe oituan,” hateten Aje.

Lamentasaun hanesan mos hato’o husi Castro, Komunidade becora, tanba konfia ona promete govrnu nian nebe garante eletrisidade lakan permanente, maibe realidade oin seluk, tamba nia loro-loron tein hetu ho rice cooker, orseik tenki uza ai maran hodi tein tamba ahi iha area ne’e mate.

“Hau hanoin eletrisidade ne’e lakan permanente duni, tamba ne’e ohin hau tein etu tarde uituan, tamba servisu barak, ne’ebe tuku ida hau atu tein ba, eletrisidade mate, promete ne’e falsu hotu,” nia haktuir.
.

Promesas Governu AMP Ba Eletrisidade Failla “Bancada FRETILIN Eziji Governu esplika”

.

Jornal INDEPENDENTE - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Bancada FRETILIN iha uma fukun Parlamentu Nasional eziji governu, liu-liu sekretariu Estadu eletrisidade Januario Pereira, hodi esplika objetivu inagurasaun sentral eletrisidade iha Domingo (29?11) tamba kapital Dili no diistritu balun ne’ebe antes ne’e tama ona governu nia promesa atu bele hetan naromak durante 24 oras nia laran, maibe to’o agora sei kontinua mate lakan.

“Hau la kompriende inagirasaun ne’e, Governu presiza esplika ba povu kona ba motivu inagurasaun ne’e, inagurasaun atu ahi ne’e mate ka inagurasaun para ahi ne’e atu lakan,” deputadu FRETILIN Antonino Bianco dehan, iha plenaria PN horsehik.

Nia dehan, liliu iha kapital Dili iha area Becora, kaikoli, Taibesi, Komoro no Bidau ahi kontinu amate, maske inagurasaun halo ona, at liu tan inagurasaun halo dadaun ahi mos kontinua mete beibeik, iha area parte Hera ne’ebe besik liu Central eletrika mos sei mate.

Lamentasaun hanesan mos husi deputadu Estanislau da silva Alexo katak, Governu AMP halo promesas ne’ebe la klaru ba povu, tamba fou-foun governu AMP promete dehan ahi sei lakan iha distritu Liquica, ermera, Aileu, Dili, Manatutu, baucau, Viqueque, no Lautem.

To’o ikus mai distritu rua deit hanesan Fili ho Liquica, ida ne’e mos sei sai problema, tamba iha Dili deit, iha Bairo balun ahi kontinua mate, nia hatutan.

“Governu AMP ne’e halo promesa halo ita konfuzaun, fou-doun dehan parte kosta sul, Liquica to’o lautem, ikus mai redus ba distritu hat, redus tan ba distritu rua, maibe kontinua mate,” lamenta deputadu husi Bancada FRETILIN ne’e.

Entertantu ba kritika ne’e. deputadu sira husi bloku AMP fo razaun katak, ahi seidauk kobre parte kosta sul tomak, tanba iha failansu tekniku balun, tamba ne’e husu ba povu tenki hein lai.
.

Preokupasaun Bancada FRETILIN “Situasaun Politika Timor Leste Seidauk Premite Implementa Amnistia”

.

Jornal INDEPENDENTE - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Situasaun Politika Timor Leste seidauk premite atu implementa amnistia, tanba prosesu barak ne’ebe Estadu no Governu presiza kria antes hahu politika ne’e.

Foin lalais ne’e, liu husi serimonia 28 Novembru 2011, Prezidente Republika sujere ba Parlamentu Nasional atu aprova lalais lei amnistia atu bele rejolve no kura problema hotu ne’ebe akontese iha 1974 to’o 1999.

Haree ba kestaun ne’e, membru Parlamentu Nasional husi Bancada FRETILIN, sente preokupa ho sujestaun Prezidenti Republika nian, tanba presiza kria mekanismu balun antes implementa.

Vice Prezidente Bancada FRETILIN, Deputadu Francisco Branco hatete, lei ne’e estadu Timor Leste liu husi nia orgaun sira presiza halo analiza didiak antes implementa.

“Ne’e kestaun ida presiza hanoin didiak hamutuk, tasak, presiza iha kuadru legal atu ita mosu mai hetan deit amnestia maski nia halo krime boot,” tenik nia.

Ne’e duni, importante mak kria kuadru legal ida atu bainhira impelementa lei ne’e tenki iha koridor atu la’o tuir.
.

Sekjer FRETILIN Mari Alkatiri “Atu Liberta Povu Tenki Haree Ba Oin”

.

Jornal Timor Post - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri, Aktual Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN hateten atu liberta povu tenki haree ba oin, hodi nune’e bele realiza mehi.

Alkatiri hateten ida ne’e, relasiona ho loron aniversariu Proklamasaun da Indepedensia Unilateral ba 36, iha Palacio Presidensial Nicolau Lobato, Aitarak Laran, Dili (28/11).

“Loron ida ne’e, loron ita hotu nian, uluk kuandu proklama loron ida ne’e, proklama ho vontade tomak, atu fo sakrifisiu tomak, atu lori rai ne’e ba indepedensia i ema barak mak mate fo sira nia vida tomak, ita ohin loron bele hetan rai ke independente, tanba ne’e mak ita hatu hanoin sira ita tenke hateke ba oin, para halo sasan hotu liberta povu ne’e sei sai realidade,” dehan Mari Alkatiri.

Eis Xefi do Governu ne’e rekoinese, iha orsamentu barak ba iha ekonomia rai laran, maibe povu kontinua lahetan buat ida.

“Ita laos koalia deit liberta povu maibe povu sei mukit nafatin, osan fakar barak ba ekonomia ida ne’e mas povu la hetan buat ida, ema lubun oan ida mak liman lalais ba foti osan sira ne’e hotu, orsamentu bo-bot aprova depois laiha rejultadu, tanba ne’e ita tenke hanoin ba ida ne’e,” nia hatutan.

Haree ba tinan hirak ba kotuk durante ukun an nia hateten, ita nia povu iha rejultadu diak, ezemplu, iha momentu graduasaun ba estudante UNTL, ita hateke ba estudante sira ne’ebe graduasaun ne’e ita kontenti
ona, tamba mesak povu nia oan de’it, maibe hau kontenti liu, kuandu haree ba sira nia familia moris diak ona, tanba odamatan UNTL komesa loke ona ba povu nia oan, ida ne’e mak horiuluk kedas ita hakarak ida ne’e, ita mos haree povu nia oan ne’ebe sai dotor on abele kura ita, ida ne’e mak dehan rejultadu diak,” hatutan Eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri.

Rejultadu ida, ita mos bele dehan, ita mos iha osan barak, kresimentu ekonomia sae, maibe nia distribuisaun mak seidauk los, Balun sai Riku matak deit, no balun kiak rabat rai, inklui justica formal mos seidauk lao diak, tanba sei iha interferensia politika barak iha funsionamentu justica,” nia argumenta ho observa.
.

Deskonfia Reitor UNDIL Koruptu Osan “Cardoso: Hau Prontu Hatan”

.

Jornal Timor Post - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Estudante Universidade Dili (UNDIL) deskonfia Reitor UNDIL Antonio Cardoso koruptu osan subsidiu ne’ebe apoiu husi Gabinete Primeiru Ministru atraves Asesoria sosiedade Sivil.

Estudante hato’o informasaun ne’e iha sesaun husu no hatan iha seminariu (Kuliah Umum) ne’ebe mak fo husi Vise Primeiru Ministru Jose Luis Guterres iha Kampus UNDIL, Tersa (29/11).

Estudante ida ho naran Maubere hato’o problema ne’e, relasiona ho situasaun Universidade ne’ebe mak durante tinan barak ona seidauk hetan akreditasaun husi estadu.

“Ami hakarak hatene orsamentu ne’ebe mak subsidiu husi Governu ne’e agora iha ne’ebe no rejultadu saida, keta halo osan ne’e fo han balun deit ou keta tama fali ba balun nia bolsu,” maubere Preokupa.

Tanba ne’e, nia hakarak eziji para reitor tenki esplika orsamentu ne’ebe mak subsidiu husi governu.

Relasiona ho ezijensia ne’e, Reitor UNDIL Antonio Cardozo hatan katak, orsamentu ne’ebe mak subsidiu husi Governu uza tuir duni ninia sistema no formatu ne’ebe mak tuir dalan transparansia.

Tuir nia katak, orsamentu hamutuk U$24.000 maka subsidiu husi governu, osan ne’e balun mos gasta ba hadiak laboratorium, biblioteka, hadiak kampus, selu dosente no gasta ba atividade saida deit maka la’o iha universidade.

Ne’eduni, Cardoso pronto hatan ba tribunal relasiona ho akuzasaun husi estudantes.

“Hau pronto atu ba hatan iha tribunal, tamba orsamentu laos hau mak kaer, maibe imi tenki hatene katak osan iha tezoreiru nia liman,” nia akresenta.

Entertantu, estudante ida ne’ebe lakohi temi nia naran, husu ba ekipa auditoriu husi Gabinete Primeiru Ministru atu halo audit ba osan refere, tuir nia katak, so audit mak bele termina se mak sala no loos, se lae, ita dehan bosok malu deit.
.

Tama ASEAN “Ramos-Alkatiri Husu Governu Halo Preparasaun”

.

Jornal Timor Post - Kuarta-feira, 30 Novembru 2011

Hahu husi Primeiru Governu Konstitusional ne’ebe hatudu sentidu matenek no pragmatismu mak ohin loron nasaun barak mos apoiu Timor Leste integra ba ASEAN, maibe ne’e la signifika garantidu tanba sei halo avaliasaun.

“Politika ida ne’e hatudu vizaun, hatudu matenek, hatudu sentidu pragmatimu maka ohin Timor Leste relasaun metin maka’as iha reijaun ida ne’e, ita nia integrasaun iha ASEAN politika ida ke prioridade ba ita, ne’edunik hodi povu nia naran hato’o agradese ba lider ne’ebe iha 2001-2002 halo desizaun ida korazen atu ita nia nasaun bele moris diak ho nia integrasaun iha ita nia reijaun Sudeste Aziatiku,” PR Horta dehan iha nia deskursu aniversariu Proklamasaun da Indepedensia 28 Novembru ba 36 iha Palasiu Prezidenti, Segunda (28/11).

Nia haktuir katak Sekretariu ASEAN sei halo avaliasaun ba kondisaun ne’ebe mak Timor Leste prepara molok tama ASEAN.

Entertantu, Eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri iha intervista ho Jornalista hateten wainhira Timor Leste tamaba ba ASEAN la ho preparasaun, sei la iha vantazen.

“Ita hotu-hotu hakarak ita tama ASEAN, maibe, ita tenki prepara, tanba se ita laprepara didiak ita nia anm it abele tama maibe ita sei la hetan vantazen,” dehan Mari Alkatiri.

Nia halo komparasaun katak, oras ne’e TL seidauk iha produsaun ne’ebe atu fa’an ba rai liur, nia sublina tan, kuandu tama ASEAN, dala barak importa sasan la selu Taxa.

“Se sira hatama sasan mai iha ne’e la selu taxa, signifika ita lakon ba beibeik, lakon ba beibeik,, ita hotu-hotu hakarak tama, maibe governu la halo esforsu durante tinan haat ne’e, ita kuandu koalia deskursu politika deit la to’o,” nia haklaken.
.

Ahi Mate Nafatin; Fretilin Ejiji Januario Pereira Halo Esplikasaun

.


Bankada FRETILIN iha uma fukun parlamentu nasional ejiji governu, liu-liu sekretariu estadu elektrisidade,Januario Pereira atu esplika objektivu inaugurasaun central elektrika iha dominggu(27/11) tanba ahi sei mate nafatin.

”Hau la komprende inaugurasaun ne’e, governu presiza esplika ba povu kona ba motive inaugurasaun ne’e. inaugura ho razaun ahi ne’e mate ka inaugurasun para ahi ne’e lakan” dehan Deputadu FRETILIN, Antoninho Bianco, Terca feira ne'e.

Nune'e mos Deputadu Estanislau da Silva, nia hateten katak governu halo promesa nebe la klaru ba povu.

Hatan ba kritikas, deputados husi bloku AMP fo razaun katak ahi ne'ebe lakan seidauk kobre parte sul tomak tamba iha failansu tekniku balun no kapital Dili nian nebe area balun sei mate tamba fiu elektrisidade balun hetan estragu husi ai nebe ema tesi. (Amandio Magno/CJITL)
.

Horta Konkorda Atu Estado Halo Deve

.

CJITL

Prezidente Republika, Jose Ramos Horta, Terca feira ne'e (29/11) ba jornalista iha Palacio das Cinzas konfirma katak nia apoiu planu governu atu halo deve ba ajensia koperasuan japaun (JICA) ho Banku Dezenvolvimentu Asia (ADB) se karik funan husi deve ne'e ladun barak.

“Se funan ladun barak kuando kompara ho funan husi ita nia osan fundo minarai, ne'e posibel, maibe se funan bo'ot liu diak liu foti husi ita nia fundo minarai deit” hateten Horta.

Horta hateten katak planu governu ne'e diak atu nune'e bele dezenvolve povu nia ekonomia no prosperiedade ba povu nia futuro ekonomia. (Amandio Magno/CJITL)
.

Terça-feira, 29 de Novembro de 2011

Major Lere: Alguns governantes são "gananciosos" - Mari Alkatiri: Distribuir dinheiro ao povo não o tira da pobreza

.

Jornal Independente - 29 de novembro de 2011 - Tradução de Zizi Pedruco para o Timor Hau Nian Doben

O Major-general Lere Anan Timur disse que, alguns governantes em Timor Leste são gananciosos para com a riqueza que esta terra possui, porque eles já estão ricos, mas não chega, e esquecem-se dos seus companheiros timorenses.

" Hoje em dia alguns governantes já estão ricos mas querem ser mais ricos, eles têm quatro e cinco carros, mas não chega, eles não se preocupam com os outros timorenses que ainda empurram as carroças e andam de bicicleta", declarou o ex-guerrelheiro.

Contudo, ele não disse os nomes dos governantes em questão, mas o General Lere afirmou que, estes atos dos governantes criam a desigualdade em Timor Leste e podem eventualmente gerar conflitos nesta terra.

A razão pela qual Lere fez estas declarações é, " quando o povo tem a barriga cheia, eles ficam contentes quando vêem os governantes e recebem-nos com palmas e sorrisos" declarou Lere, na sua palestra no Fórum do Centro de Estudos para a Paz e Desenvolvimento (CEPAD), no Salão São Paulo, em Cômoro

O ex-guerrelheiro afirmou que, quando o povo tem fome não há paz, a unidade não pode acontecer quando a riqueza de Timor Leste é sentida e gozada apenas por alguns.

Lere deu como exemplo: durante os 24 anos no mato ele ficou a conhecer muito bem o comportamento dos timorenses, porque quando os seus homens que estavam juntos com ele no mato tinham a barriga cheia, eles cumpriam todas as ordens, mas quando tinham fome às vezes não cumpriam as ordens.

Por este motivo, quem governa agora esta nação tem de segurar firmemente os princípios e a cultura de Timor Leste e colocar em frente o interesse nacional, para que deste modo todos os timorenses possam sentir o valor da Independência

Entretanto, o ex-primeiro-ministro Mari Alkatiri disse que, para resolver o problema da pobreza em Timor Leste é necessário criar postos de trabalhos para o povo, através de um plano claro e transparente do governo.

" O plano de libertar o povo da pobreza não pode ser através da distribuição de dinheiro, distribuir dinheiro ao povo nunca o vai retirar da pobreza, é apenas uma medida temporária", disse Alkatiri.

Alkatiri disse ainda que, quando se distribui  dinheiro ao povo tem de ser através de um plano e de um programa bom, para que deste modo se consiga retirar o povo da miséria.

Alkatiri afirmou que, criar postos de trabalho não é apenas recrutar funcionários públicos, pessoas para as Forças Armadas ou para a PNTL.

" Criar empregos não é apenas funcionários públicos, polícias, Forças Armadas, estes trabalhos são principalmente para aqueles que trabalham na agricultura, estes têm de ter a capacidade de melhorar a agricultura", disse o ex- primeiro-ministro.
.

Maijen Lere: Na’i Ulun Balun ‘Kaan Teen’ “Mari Alkatiri: Fahe Osan Ba Povu Sei La Hasai Povu Husi Kiak”

.

Jornal INDEPENDENTE - Tersa-feira, 29 Novembru 2011

Maijor Jeneral Lere Anan Timur hatete, nain ulun balun iha Timor Leste kaan-teen ba rikusoin ne’ebe mak rai ne’e iha, tanba sira riku ona, maibe seidauk to’o nafatin hodi haluha nia maluk Timor oan sira seluk.

“Ohin loron nain balun riku ona hakarak riku tan, iha kareta haat-lima seidauk to’o nafatin, la haree ba nia maluk ne’ebe sei dudu karrosa no sa’e bisikleta,” dehan eis gerileiru ne’e.

Maski la temi naran husi nain ulun hirak ne’e, maibe maijor Jeneral Lere hateten, hahalok nain ulun hirak ne’e sei kria dezigualidade iha Timor Leste hodi fo nafatin ba potensia atu mosu iha konflitu ba rai ida ne’e.

Razaun Lere dehan ne’e tamba,” Povu kuandu bosu sira kontenti haree nia nain ulun sira, basa liman simu ho hamnasa,” dehan Maijen Lere bainhira hato’o nia palestra iha Forum Centru de Estadu para Paz i Dezenvolvimentu (CEPAD) iha Salaun Sao Paulo Komoro, foin lalais ne’e.

Maibe, eis gerileiru ne’e dehan, kuandu povu hamlaha pas sei laiha, unidadi sei labele akontese, kuandu rikusoin Timor Leste ne’ebe mak iha balun deit mak goza no sente.

Ezemplu, Lere hateten, durante 24 anos iha ailaran nia hatene no koinese diak Timor oan sira nia hahalok, tanba bainhira nia elementu sira ne’ebe hamutuk ho nia iha ailaran bosu sira sei halo tuir orden ba ne’ebe sira ba deit, maibe kuandu hamlaha dala ruma ordem mos sira sei la halo tuir.

Tamba ne’e lere hateten, see mak ukun nasaun agora tenke kaer metin prinsipiu no kultura Timor Leste hodi tau interese nasional iha oin, hodi nune’e Timor oan hotu bele senti valor ukun rasik an.

Entertantu Eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri hatete, atu resolve problema pobreza iha Timor Leste tenke loke servisu ba povu liu husi planu governu ida ne’ebe klaru no transparente.

“Planu programa atu hasai povu husi kiak la’os fahe osan, fahe osan povu nunka sai husi kiak, fahe osan ne’e temporariu de’it,” dehan Alkatiri.

Alkatiri dehan tan, kuandu fahe osan ba povu tenke iha mos planu no programa ida ne’ebe diak hodi nune’e bele lori povu sai husi kiak.

Loke kampu servisu, Alkatiri dehan, la’os rekruta funsionariu publiku, la’os rekruta ema tama forsa armada ho PNTL deit.

“Loke servisu ne’e la’os funsiunariu Publiku deit, laos Polisia, laos Forsa armada deit, servisu ne’e liliu se mak iha agrikultura tenki iha kapasidade atu hadia ninia servisu agrikultura,” dehan Eis Primeiru Ministru ne’e.
.

Problema Fos “Gil Alves Hetan Ataka Ho Liafuan Husi Populasaun Iha Konsertu Muzika”

.

Jornal Timor Post - Tersa-feira, 29 Novembru 2011

Ministru Turismu Comersiu no Industria (MTCI) liu husi ninia diskursu molok loke konsertu banda muzika legendaris Koes Plus no Indonesia Idol, sabadu (26/11) iha Palasio do Governu kontinua hamosu boomerang ba ministru kompotente tamba populasaun sira kontinua hakilar fos folin neébe as ba beibeik.

Iha programa komemorasaun aniversariu proklamasaun Independensia ba 36 neé hetan partisipasaun husi membrus do Governu balun inklui vice Ministru financas, embaixador Indonesia ba Timor Leste, Diretur Pertamina no empreza sira seluk, Ministru Gil Alves hetan ataka ho lia fuan husi populasaun sira neébe mai asiste konsertu banda muzika neé.

Iha Ministru Gil Alves nia diskursu neé, populasaun husu ba Ministru Alves MTCI atu rejolve problema fos folin neébe oras neé dadaun kontinua as ba bei-beik,” hakilar populasaun ho lian maka’as dehan,” Ministru fos karun,”.

Maibe Ministru Gil kontinua husu ba populasaun sira neébe mak partisipa iha eventu ida neé atu hakmatek par abele asisite selebrasaun ho konsertu muzika husi rai liur neé.

”Hau husu ba ita bot sira hanesan Timor oan atu tau an iha fatin hodi nune’e ita bele hatudu ba nasaun sira seluk, liliu ba nasaun Vizinhu Indonesia katak, ita mos bele,” Ministru Gil Apela ho tristeja bot.

Alende neé, husi asaun espontanitas neébe populasaun sira apresia iha kalan konsentru banda muzika neé, hetan kedas husi reasaun Polisia sira neébe asegura seguransa iha fatin refere, no asaun neé lao normal fila fali depois de Ministru Gil tun husi podium.
.

Lamentasaun Komunidade “Loron Istoriku Proklamasaun Independensia Ba Dala 36 Komunidade Akompania Husi Liur De’it”

.

Notisia Husi TVTL - Segunda Kalan 28 Novembru 2011

Timor Leste komemora lororn proklamasaun Indepedensia loron 28 Novembru ba dala 36, entertantu komunidade sira lamenta tamba laiha kondisoens atu partisipa.

Komemorasaun ne’e hala’o liu husi serimonia hasae bandeira iha Palacio Presidensial Nicolau Lobatu, Dili, maibe komunidade la dun hetan partisipasaun ba eventu importante ida ne’e, tamba ne’e husu ba Governu atu kria kondisaun ne’ebe diak hodi nune’e povu tomak bele partisipa loron importante ida ne’e.

“Hau hanesan sidadaun ida, hau husu ba governu atu bele fo atensaun liu ba loron historiku hanesan ohin ba loron proklamasaun independensia 28 Novembru ida ne’e, Lolos Governu tenki kria eventu idake diak iha fatin hotu-hotu para povu hotu bele partisipa no senti loron importante hanesan ne’e,” dehan komunidade ho lamentasaun.

Komemorasaun ba loron istoriku ida ne’e, komunidade sira hamrik deit iha parte liur hodi haree maibe lapartisipa deretamente iha loron istoriku ida ne’e.
.

Delegadu Husi Distritu 13 Apoiu ‘Lu-Olo’ Ba Kandidatura PR “Mari Alkatiri: FRETILIN Hakarak Kontribui Paz no Estabilidade”

.

Notisia Husi TVTL - Segunda Kalan 28 Novembru 2011

Partidu FRETILIN eskoila Presidenti Partidu FRETILIN Francisco Guterres “Lu-Olo” hodi sai kandidatu ba Presidenti iha eleisaun Presidensial 2012.

Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN Mari Alkatiri hato’o kestaun ne’e, hafoin Partisipa iha komemorasaun loron proklamasaun indepedensia ba dala 36 iha Parlacio Presidensial Nicolau Lobatu, Dili.

“Iha konsensu husi distritu hotu-hotu mai para dehan Presidenti Lu-Olo atu avansa, so ke ami nain rua mak hanoin katak, tenki hamutuk mak halai, maibe apoiu mai husi distritu hotu-hotu para Prezidenti Lu atu avansa, ami nain rua mak dehan hein lai, ami sei koalia ho maluk sira seluk, purke ami hakarak kontribui nafatin ba estabilidade ho paz ba rai ida ne’e, ami nia preokupasaun bot liu ba Parlamentar, Prezidenti ne’e figura idake ita hotu presiza sai Xefe do estadu, tamba ne’e maka ami lakohi halo kompitisaun ba Partidu iha presidenti da Republika,” deklara Sekretariu Jeral FRETILIN Mari Alkatiri.
.

Governu Labele Kastigu Populasaun “Problema Bee Mos Komunidadi La Senti Ukun Rasik An”

.

Notisia Husi TVTL - Sesta-feira Kalan 25 Novembru 2011

Komunidadi balun iha Kapital Dili la hetan asesu ba bee mos, problema ne’e obriga komunidadi sira hodi estraga fila fali kanalizasaun ne’ebe foin hetan reparasaun husi ekipa SAS.

Falta bee mos sai hanesan difikuldadi bot ba komunidadi Taibesi no Becora, tuir komunidadi sira problema ne’e sira sempre akontese tinan-tinan, maibe to’o agora nunka hetan solusaun, sira haktuir katak povu mos iha direitu atu hetan asesu ba bee mos.

“Ami mos iha dereitu ba bee, ami mos deretu ba ahi, governu labele kastigu ami hanesan ne’e, bee ne’ebe sira estraga iha fo leten ne’eba halo saida,” lamentasaun komunidadi.

Iha Parte seluk Januario de Jesus hateten, falta bee mos difikuluta sira atu hala’o sira nia aktividadi loro-loron nian.

“Ami senti hanesan moris ne’e la kompletu, labaraik sira dader atu ba eskola dala ruma ba tardi tamba bee laiha atu haris, ahi mos mate, bee mos maran, ne’e mak loro-loron troka malu hela deit,” deklara komunidadi.

Atu hetan bee mos komunidadi sira iha fatin refere, tenki hein oras barak nia laran hodi kuru be, ho nune’e bele responde ba sira nia nesesidadi, ho situasaun ida ne’e, komunidadi husi Taibesi no Becora husu atensaun urjenti husi orgaun kompotenti atu nune’e povu mos bele senti benefisiu husi ukun rasik an.
.

Bancada FRETILIN Ezizi “Osamentu Ba Irigasaun Bebui Deskonfia Lakon, KAK Tenki Investiga MAP”

.

Notisia Husi TVTL - Sesta-feira Kalan 25 Novembru 2011

Bancada FRETILIN husu ba Komisaun Anti Korupsaun (KAK) atu halo investigasaun ba Ministeriu Agrikultura, tamba orsamentu Millaun U$10 resin ne’ebe aloka ba konstrusaun Irigasaun Mota Bebui balun deskonfia lakon.

Deputadu Bancada FRETILIN Joquim dos Santos informa asuntu ne’e iha diskusaun final global orsamentu Geral do Estadu 2012, deputadu ne’e husu ba Komisaun Anti Korupsaun atu halo investigasaun orgenti ba Ministru Agrikultura, tamba orsamentu balun ne’ebe aloka ba konstrusaun irigasaun Bebui deskonfia lakon.

“Lori ba halo protesaun ba bareiras ne’ebe ke uluk sira halo estudus beabilidade mal feitu, ami hanoin atu haruka KAK halo investigasaun kazu ne’e, tamba presiza klarifikasaun ba kazu ne’e,” dehan Deputadu Husi Bancada FRETILIN Joaquim dos santos.

Hatan ba kestaun ne’e, Ministru Agrikultura rejeita hodi hateten, orsamentu refere la’os lakon tamba tuir lolos orsamentu ne’ebe aloka hodi halo konstrusaun ba irigasaun Bebui, milaun US$8,9 Milaun (Milaun walu virgula sia dollar Amerikanu).

Tuir istimasaun husi deputadu sira katak, orsamentu ba Irigasaun Bebui hahu husi tinan 2008 to’o tinan 2011, orsamentu ne’ebe Governu gasta hodi halo konstrusaun ba irigasaun Bebui kuaze milaun sanulu resin dollar Amerikanu.
.

PR Horta Ezizi Ba Governu “Komunidadi Kontinua Halerik Ba Bee Mos Tamba Impaktu Husi Ahi Ne’ebe Mate Lakan”

.

Notisia Husi TVTL - Segunda Kalan 28 Novembru 2011

Problema bee mos no Eletrisidade Presidente Republika Ramos Horta husu ba Ministeriu ne’ebe kompotente atu fo atensaun masima ba ptoblema bee mos no eletrisidade, tamba difikuluta komunidadi iha kapital Dili.

Hikus-hikus ne’e populasaun iha kapital Dili hasoru problema bee mos, tamba eletrisidade lakan mate iha sidadi ida ne’e, tamba ne’e Presidenti da Republika husu orjenti ba Ministeriu kompotenti atu bele tau atensaun seriu ba problema bee mos ne’ebe populasaun sira hasoru.

“Problema bot iha Timor Leste ida mak bee mos, tamba bee ke ladiak ba Timor oan lobuk ida ke ba Bali hodi tratamentu ba rins, ne’e tamba sa? Tamba bee mos, orsammentu boot, barak mate,” dehan PR Horta.

Populasaun iha Taibesi no Becora sei halerik nafatin ba bee mos iha sira nia hela fatin, tamba ne’e sira kontinua sobu nafatin kanu bee mos iha sira nia bairo, tamba seidauk asesu ba bee mos.
.

Projeitu Harii Uma 5 Sei Fo Servisu Ba Povu Rihun 8.000 “FRETILIN Kestiaona Fo Projeitu Zonize Ho BTK”

.

Jornal INDEPENDENTE - Tersa-feira, 29 Novembru 2011

Programa Governu hodi harii uma lima ho total 11,855 iha Suku 442, sei lori vantazen boot ba populasaun Timor oan Rihun walu (8.000) liu maka sei hetan benefisiu servisu.

“Maizumenus Povu rihun walu (8.000) mak sei hetan servisu husi projeitu uma lima ne’e,” dehan Ministra Financas, Emilia Pires durante deskute OJE 2012 iha Parlamentu Nasional foin lalais ne’e.

Ba kestaun ne’e, iha parte seluk, Deputadu Bancada FRETILIN, Estanislau da Silva kestiaona maka’as Politika Governu hodi fo projeitu harii uma lima iha suku ne’ebe fo deot ba kompania Zonize no BTK.

Estanislau dehan, loloos projeitu ne’e tenki fahe ba emprejariu Timor oan tomak hetan projeitu hodi hasae sira nia kapasidade tuir Politika Governu nian.

“Ami kestiaona maka’as nusa mak kompania Zonize no BTK maka tenke hetan projeitu boot ida ne’e,” Estanislau kestiaona durante debate OJE iha PN.
.

Sentru Eletrika Hera “Domingu Inagura, Segunda Ahi Mate”

.

Jornal Timor Post - Tersa-feira, 29 Novembru 2011

Eletrisidade kontinua mate lakan iha segunda horsehik maske Prezidenti da Republika Dr. Ramos Horta inagura Sentru Eletrika Hera iha Palasiu Governu, Domingu (27/11) kalan.

Segunda horseik iha tuku 08:00 dader otl, eletrisidade parte Kaikoli, Becora no fatin barak tan mate kuaze oras ba oras nia laran maka foin lakan hikas lakleur mate fali.

Aliende neé populasaun Suku hera kuaze maioria neébe vizinu ba Sentru Eletrika deit mos iha kalan inagurasaun neé tur iha nakukun laran deit, la asesu eletrisidade, tanba neé Xefe Suku Hera Pedro sente tristi tamba tuir lolos Suku Hera mak sai espesial iha kalan lansamentu neé, maibe lakonsege.

Nuneé, mos distritu Manatutu neébe tama iha kosta norte mos toó agora ahi seidauk lakan iha oras 24 nia laran tuir promesa PM xanana Gusmao no sekretariu Estadu Eletrisidade januariu Pereira.

Ba kestaun SEEAU Januario Pareira hateten katak, kona ba ahi neébe iha fatin balun no distritu balun seidauk lakan oras 24 nia laran, tamba, tuir nia katak failansu tekniku no nia garante ahi sei lakan tuir promesa maibe sei lakan tuir faze pur faze.
.

Tempu Badak “FRETILIN Aprejenta Kandidatura”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 29 Novembru 2011

Prezidente Partidu FRETILIN neébe halo istoria, Francisco Guterres ’Lu-Olo’ informa katak iha tempu badak nia laran partidu sei fo sai kandidatura FRETILIN hodi compete iha eleisaun 2012.

”FRETILIN sei aprezenta kandidatura iha tempu badak mai, kandidatura neébe mak FRETILIN sei fo sai mak sei sai ho bandeira FRETILIN ninian,” informa Prezidente Partidu FRETILIN, Francisco Guterres Lu-Olo, segunda (28/11) iha Palacio Prezidensial Aitarak Laran, dili, hafoin selebrasaun proklamasaun Timor Leste ba dala 36.

Sobre kandidatura neé rasik partidu FRETILIN iha Domingo (27/11) neé halao enkontru alargada, maibe seidauk deside kandidatura neébe maka sei kandidata.

”Horseik (Domingo) sira barak fo opinieun atu kandidatu hau, maibe desizaun ami seidauk halo, amibe iha tempu badak mak fo sai,” koalia Lu-Olo.

Toó ohin loron Partidu FRETILIN seidauk iha desizaun ba kandidatura Prezidenti Republika neébe ke sei kandidata iha 2012 mai, maibe tuir estatutu partidu FRETILIN atu candidatu so mai deit husi Prezidenti Partidun ninian.

Kona ba pronto ka lae atu kandidatu an hodi compete iha eleisaun 2012, Lu-Olo hateten nia parte seidauk bele fo sai tamba seidauk iha desizaun husi partidu sobre kandidatu neébe mak sei kandidata.

Iha oportunidade neé, Lu-Olo rezeita partidu FRETILIN sei fo apoiu ba actual Prezidenti da Republika Jose Ramos Horta.

”Ate agora ami seidauk fo sai desizaun ida dehan atu fo apoiu ba PR Horat, agora eleisaun besik ona klaruke ema balun halo espekulasaun oioin,” haktuir Lu-olo.
.

Mari Alkatiri “Arte Marsiais Laos Buka Inimigu”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 29 Novembru 2011

Eis Primeiru Ministru (PM) nudar mos sekretariu Geral partidu FRETILIN Mari alkatiri hateten, grupo artemarsiais presiza hadame malu, laos buka fali inimigu ba malu.

“Ita haree grupu artemarsiais sira derepente grupu ida konsidera fali grupu seluk, inimigu fali, em vesde buka grupu adevrsario para compete malu ida neébe mak diak liu, identifika malu fali hanesan inimigu,” dehan eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri sexta, (25/11), iha sallaun sao Paulo II Comoro, dili.

Nia dehan, kestaun neé mos akontese iha partidu politiku sira,” Ita atu laó ba faze estabilidade no dalan ba dezenvolvimentu ita tenki hahu ho hanoin ida laiha inimigu,” hatutan Alkatiri.

Tuir Alkatiri, atu dezenvolve Timor Leste ba oin, tenki tau interese ida mak kombate pobreza.

Nia dehan, dalan atu kombate pobreza laos ansi lalais, neineik maibe beibei, se la nuneé, alkatiri dehan, ema bele sai fali antagonism.

”Ita emvezde antagonismo, ita sai fali konfrontasaun,bele sai violensia,” tenik nia.
.

Xanana SMS La Sama “2012 Laiha Kondisaun Eleisaun Iha estrangeiros”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 29 Novembru 2011

Primeiru Ministru Xanana Gusmao manda SMS husi Singapura ba Presidenti Parlamentu Nasional Fernando Lasama hodi aviza ba povu katak, iha tinan 2012, sei laiha eleisaun iha rai estrangeiros, tanba laiha kondisoens teknikas no finanseiros.

Informasaun neé hatoó husi Presidente PN La sama, iha plenaria PN, sesta (25/11) kalan, bainhira diriji OGE 2012 ba loron ikus nian.

“Hau Simu mensajen ida husi Primeiru Ministru tatoli mai katak, Presidenti parlamentu atu informa iha plenaria katak, konaba eleisaun 2012, governu laiha kondisoens teknikas no finaseiros para halao eleisaun iha estranjeirus,” haktuir Lasama.

La sama hatutan, informasaun neé, hanesan informasaun informal neébe komunika husi Primeiru Ministru, maibe karik loloos tuir regras Primeiru Ministru hakerek karta ofisial ruma mai PN, tanba lei sai tiha ona, nuneé buka dalan oinsa mak atu reve lei neé.
.

General José Luís Pinto Ramalho condecorado com Insígnia da Ordem timorense

.
General José Luís Pinto Ramalho
Díli, 28 nov (Lusa) - O Presidente de Timor-Leste, José Ramos-Horta, impôs hoje a Medalha da Ordem ao Exército português e a Insígnia da Ordem ao Chefe do Estado-Maior do Exército (CEME) de Portugal, general José Luís Pinto Ramalho.

A imposição das medalhas decorreu no âmbito das celebrações do 36.º aniversário da Declaração da Independência da República Democrática de Timor-Leste, realizada no Palácio Presidencial Nicolau Lobato.

Na condecoração, o Presidente timorense destacou a "colaboração do general José Luís Pinto Ramalho com as autoridades políticas e militares do país, de forma digna, consciente e com elevadíssima dedicação e zelo, em atividades de cooperação técnico-militar e de índole científica e cultural" para o progresso das forças de defesa timorenses.

A Ordem de Timor-Leste foi criada em 2009 para demonstrar o reconhecimento por quem tenha contribuído significativamente em benefício do país, dos timorenses, ou da humanidade.

O Exército português integrou a missão da ONU para Timor-Leste entre 2000 e 2004.

Em 2000, o Exército português começou também a formação de militares, projeto que deu depois início à cooperação técnico-militar entre os dois países.

O apoio do Exército ao desenvolvimento das FALINTIL-Forças de Defesa de Timor-Leste (F-FDTL) tem sido assegurado no âmbito da Cooperação Militar nas diferentes vertentes da formação.

O Exército já formou em Timor-Leste 3.063 militares.

No início do próximo ano, 12 militares timorenses vão participar na missão portuguesa que vai ser destacada para a missão da ONU no Líbano.

O general José Luís Pinto Ramalho chegou no domingo a Díli e durante a sua estada, que termina na quinta-feira, vai reunir-se com o bispo Basílio do Nascimento, em Baucau, e participar numa palestra dedicada ao tema "Política de Segurança e Defesa: os dilemas de um pequeno país".

MSE.

Lusa/Fim
.

Segunda-feira, 28 de Novembro de 2011

MP denies China seeks base in East Timor

.


Ntnews - ALISON BEVEGE - November 28th, 2011

CHINA has not approached East Timor about establishing a military base in answer to the US troop build-up in Darwin, a Timorese member of parliament has said.

Speculation arose last week after the Jakarta Post reported China was said to have proposed establishing a military base in East Timor.

"While Timor Leste has yet to approve the proposal, China has continued to assist it by supporting the development of Timor Leste's state offices and public facilities," the Post said.

But Jose Teixeira, a member of East Timor's main parliamentary party, Fretilin, and a member of the Defence, Security and Foreign Affairs Committee, told the NT News that no such intent had been expressed.

"I am certain the Chinese did not and will not ask," he said.

But Timorese leaders are concerned about the strategic issues raised by the new presence of US troops in Darwin.

East Timor Secretary of State Agio Pereira wrote recently on an online forum that the US move to increase its military presence in Australia's north could cause the Chinese elite to believe they must in turn increase their military capability to ensure their survival.

"This new Cold War is heating up," he wrote.

The Chinese embassy told the NT News China would "never adopt the approach of military expansion now or in the future, no matter how its economy develops".

China's Foreign Ministry spokesperson Liu Weimin said in remarks published on the embassy website that China did not object to the development of "normal bilateral relations" between the US and Australia.

Last week independent MLA Gerry Wood said that the US troop build-up in Darwin was partly a response to China's rising military might as it had been moving its economic power slowly but surely into the Pacific, spending up big on projects.

"China isn't a democracy," he told Parliament. "You only have to look at Tiananmen Square to understand what China is about when people have different points of view."
.

Estrutura da FRETILIN concede apoio total a Lu Olo para Presidente da RDTL

.

FRETILIN - COMUNICADO À MEDIA

Díli, 27 de Novembro de 2011

Estrutura da FRETILIN concede apoio total a Lu Olo para Presidente da RDTL

Na reunião do Comité Central da FRETILIN realizada hoje no lar das madres Canossianas em Becora, com a participação das estruturas distritais, Comissão Política Distrital, de 13 distritos e coordenadores de 65 sub-distritos, foi decidida conceder o total apoio ao Presidente da FRETILIN Francisco Guterres Lu-Olo como o candidate do partido a Presidente da República nas próximas eleições presidenciais de 2012, adiantou o Secretário-Geral Adjunto da FRETILIN José Reis.

“O Presidente Lu-Olo agradece e sente-se honrado pelo forte apoio recebido hoje de todos os quadros da FRETILIN que declararam o apoio à sua candidatura a Presidente da República neste encontro do CCF. Porém, o Presidente Lu-Olo pediu ao CCF e a todos os militantes e quadros para lhe dar duas semanas para ponderar, com o secretário-geral da FRETILIN, sobre algumas questões relevantes para o interesse nacional, antes de anunciar publicamente a sua candidature a Presidente da República nas eleições presidenciais de 2012,” afirmou Reis.

“A reunião do CCF decidiu ainda, e a liderança da FRETILIN pretende, que todos os quadros da FRETILIN participantes nesta reunião do CCF enfatize juntos aos militantes de base, que quem quer que venha a ser o candidato da FRETILIN nas próximas eleições presidenciais de 2012 deve levar a bandeira da FRETILIN,” acrescentou Reis.

Para mais informações favor contactar José Reis, Secretário-Geral Adjunto da FRETILIN através do número 734 1505.

Nota do blogue: Esta tradução não é da responsabilidade nem foi revista pela tradutora do Timor Hau Nian Doben.
.

VIVA O POVO MAUBERE!!!

.

VIVA TIMOR LESTE!!! VIVA O POVO MAUBERE!!! A LUTA CONTINUA!!!
.

Domingo, 27 de Novembro de 2011

UKUN AN

.

Hakerek husi: XISTO VIANA

Lia-murak hakerek hodi ita raan
Ukun an hanesan liafuan murak-rai
Ne’ebé hakerek iha osan-mean
Tan ne’e nia nabilan sei la nahas

Isin no klamar lakon naresin
Tan de’it liafuan raek ida-ne’e
Husi nakukun hakat naroman
Oan timor nia mehin ninin ba ne’e

Matebian sira klamar sura la kotu
Sira ruin sai lahuk nameik filahikas
Hanesan kaneta hakerek filafila
Lia-murak ukun an nia letra sira

Asuwa’in sira naran temi hodi oin
Matebian sira naran sura banafatin
Hanoin sira naran keta temi leet de’it
Hakerek iha fuan hodi hafolin bá

Loron ohin sai fuan loron uluk nian
Ne’ebé maluk seluk lakon fuan ba ne’e
Maski ohin loron sira balun haktemik
Maibé sira seluk haktemik-labelek

Oan timor terus-na’in la liu sira seluk
Ne’ebé hafó sira isin no klamar
Ita hirak be moris keta laran-tomak
Hatomak sira naran hodi hanoin-belek

Ita maluk ohin loron sai matebian
Hafó sira naran no isin-lolon tomak
Liu ona mundu seluk hela naran de’it
Nune’e keta temi sira naran baluk de’it

Sá naran, sá folin ohin loron ita fó
Hafó osan-mean tanesan-labelek
Lolo netik buat folin ba sira raan rasik
Nu’udar buat karan be la liu sira isin.
.

Estrutura Partidu FRETILIN tomak apoia Lu Olo ba Presidenti RDTL

.

FRETILIN

KOMUNIKADU BA IMPRENSA - Dili, 27 Novembru 2011

Estrutura Partidu FRETILIN tomak apoia Lu Olo ba Presidenti RDTL

Enkontru Comite Central FRETILIN nian neebe halau ohin iha fatin Madres Canossianas nian iha Becora, ho partisipasaun husi estruturas Komisaun Politika Distrital 13 no coordenadores husi sub-distritais 65, deside atu fo apoiu tomak ba Prezidente FRETILIN Francisco Guterres Lu Olo nudar partidu nee nia kandidatu ba Prezidente RDTL iha eleisaun 2012, dehan Adjuntu Secretariu Geral FRETILIN nian Jose Reis.

“Prezidente Lu-Olo agradese no senti honrado ba apoiu makas neebe nia simu ohin husi kuadrus FRETILIN tomak neebe deklara sira nia apoiu ba nia Kandidatura ba Prezidente Republika iha enkontru CCF nee. Maibe Prezidente Lu-Olo husu ba CCF no militantes no kuadrus hotuhotu atu fo tempu semana rua ba nia atu pondera, hamutuk ho secretario geral FRETILIN nian, kestoens balun neebe iha relevansia ba interese nasional molok nia anunsia ninian kandidatura ba Prezidente Republkika iha eleisaun 2012,” Reis affirma.

“Reuniaun CCF ohin desidi mos, no lideransa FRETILIN hakarak kuadrus tomak FRETILIN neebe partisipa iha reuniaun CCF nian nee atu realsa ba militantes FRETILIN hotuhotu iha base, katak se se deit mak atu sai candidato FRETILIN nian iha eleisaun ba presidenti republika iha 2012 sei lori bandeira FRETILIN nian,” nia hatutan.

Ba informasaun tan dere ba Jose Reis, Adjunto Secretario Geral FRETILIN iha 734 1505.
.

FRETILIN AINDA NÃO TEM CANDIDATO ÀS PRESIDENCIAIS

.

Por ZIZI PEDRUCO - 27 de novembro de 2011

Terminou o encontro do Comité Central da Fretilin, onde este partido se propunha a escolher o seu candidato presidencial, contudo, ainda não foi desta vez que saiu um concorrente ao mais alto cargo do Estado timorense.

Francisco Guterres " Lu Olo" foi de facto o candidato escolhido pelas estruturas da comissão política de 13 distritos e de 65 sub-distritos, obtendo um apoio total destes órgãos para a sua candidatura à Presidência da República nas próximas eleições.

Lu Olo agradeceu o apoio total à sua candidatura por parte dos quadros da Fretilin neste encontro, porém, o Presidente da Fretilin pediu duas semanas para decidir e pensar em outras alternativas antes de anunciar a sua candidatura à Presidência da República.

Durante estas duas semanas Lu Olo e Alkatiri vão tentar encontrarem-se com um outro candidato presidencial, Sua Excelência Taur Matan Ruak, para saberem mais sobre a sua candidatura e dentro de duas semanas será apresentada a decisão de Lu Olo a todos os quadros da Fretilin.

O candidato da Fretilin às presidências será tornado público dentro de duas semanas.
.

FRETILIN REUNIDA PARA DECIDIR CANDIDATO PRESIDENCIAL

.

Por ZIZI PEDRUCO - 27 de novembro de 2011

De acordo com o deputado e vice-presidente da Fretilin, Arsénio Bano, o seu partido encontra-se reunido para decidir o candidato às eleições presidenciais de 2012.

Neste encontro estão presentes membros do Comité Central da Fretilin, coordenadores de 13 distritos e de 65 sub distritos e esta reunião é liderada pelo presidente da Fretilin, Lu Olo, e pelo Secretário-geral do partido, Mari Alkatiri.

Terá a Fretilin um candidato às próximas eleições no final da reunião e quem será? A minha resposta é que sim, e que será mais do que certa a candidatura do Dr. Francisco Guterres " Lu Olo", às próximas eleições presidenciais. 
.

Sexta-feira, 25 de Novembro de 2011

PM Xanana Gusmao Nia Moras Mosu Tamba Estres Demais Ba Servisu “PR Horta: Amerika Labele Hare China Hanesan Inimigu”

.

Notisia Husi TVTL - Sesta-Feira, 25 Novembru 2011

Iha Kinta-feira, loron (24/11) Presidente da Republika Jose Ramos Horta akompania Primeiru Ministru Xanana Gusmao iha Airoportu Nicolau Lobatu, Dili hodi dezloka ba Singapura, tamba PM Xanana Gusmao nia saude la primiti ka moras iha nia ulun fatuk.

“Foin dadauk hau ba to’o Airportu, hakat an ba para haree ita nia Primeiru Ministru Xanana Gusmao, nia atu ba iha Singapura, tamba iha loron 2 mai ne’e nia (Xanana) Moras maka’as, ninia moras be ulun fatuk nian ne’e, iha portuguis moras ne’e ho naran encakeka, moras ne’e kuandu estres, kuandu servisu maka’as bele atakasaun i moras-moras tebe-tebes entaun nia liu ba Singapura, maibe iha Airoportu, maske nia (Xanana) terus tamba moras iha ulun ne’e no nia hakarak fila iha sabadu agora, hau hateten ba nia, maun boot diak liu hela tan loron ruma ou semana ida mos bele, lalika fila lai, se ita hakarak muda inagurasaun ba eletrisidade no lalika halo iha dia 27, maibe nia (Xanana hateten, lae, hau lamai karik halo nafatin (inagura nafatin) tamba hau promete tia ona ba povu, katak 27 kalan atu inagura, tenki inagura,” dehan PR Horta.

Iha Parte Seluk Prezidente Republika Jose Ramos Horta Konkorda ho prezensa ho Porca Amerikanu iha Darwin Australia, maske nune’e Ramos Horta lakonkorda Timor Leste sai baze militar, Ramos Horta hato’o kestaun ne’e bainhira partisipa iha dialogu ho komunidade sub Distritulletefoho, Xefe Estadu lakonkorda atu Timor Leste sai baze militar.

“Ne’e hau lakonkorda tamba ita labele haree China hanesan inimigu, lolos Amerika hare China hanesan parseiru ida para sira servisu hamutuk, hametin dame iha Asia i iha mundu tomak,” dehan PR Horta.

Maske nune’e Ramos Horta hateten, prezensa militar iha Darwin sei lori benefisiu ba povu Timor leste.

“Prezensa Amerikana iha Darwin Atu tulun Timor Leste, atu tulun Indonesia, ba halo paz, dezenvolvimentu,” hatutan PR Horta.

Antes ne’e mos Maijor Jeneral Lere Anan Timor hateten, Timor Leste sei la fo ulun ba militar Estadus Unidus da Amerika atu harii baze militar iha Tasi Timor.
.