Segunda-feira, 31 de Outubro de 2011

Ministério das Finanças apresenta resultados dos Censos na sexta-feira

.

Díli, 31 out (Lusa) - O Ministério das Finanças de Timor-Leste vai apresentar oficialmente na sexta-feira os Censos "Fo Fila Fali" com a presença do chefe de Estado e do primeiro-ministro timorenses, José Ramos-Horta e Xanana Gusmão, respetivamente.

A apresentação vai ser feita em conjunto com o Fundo das Nações Unidas para a População (FNUAP) e com o Fundo da ONU para a Infância (UNICEF), no Centro de Convenções de Díli.

Segundo um comunicado divulgado no sítio do Governo timorense na Internet, os Censos "Fo Fila Fali" (voltar a entregar) são um "projeto único e ambicioso que partilham os resultados-chave dos Censos 2010 e dizem respeito a cada um dos sucos" (conjunto de aldeias reunidas sob a autoridade de um chefe) do país.

"O objetivo do projeto é inspirar e ajudar os líderes das comunidades a envolverem-se e liderarem o processo de desenvolvimento das suas aldeias", refere o documento.

No lançamento dos Censos "Fo Fila Fali" vão participar também a ministra das Finanças, Emília Pires, representantes do FNUAP e da UNICEF, bem como outros líderes nacionais.

Os principais resultados dos Censos 2010 foram divulgados em julho e indicaram um aumento populacional e do desemprego, bem como de uma rápida migração para a capital.

Os Censos 2010 revelaram igualmente que os timorenses têm mais acesso à eletricidade, televisão e telemóvel e que o analfabetismo diminuiu.

Segundo o documento, a população de Timor-Leste aumentou 15 por cento em relação a 2004 (data do último censo feito no país), sendo atualmente de 1.066.582 habitantes.

MSE.

Lusa/Fim
.

Novembro, mês dos cinco feriados e de pelo menos uma tolerância de ponto

.

Díli, 31 out (Lusa) - Os timorenses vão gozar durante o mês de novembro cinco feriados nacionais e uma tolerância de ponto, aprovada na semana passada pelo Governo de Timor-Leste.

O mês de novembro começa para os timorenses com feriados nacionais na terça-feira, dia de todos os santos e mártires, e na quarta-feira, dia dos fiéis e defuntos.

O Governo decidiu conceder tolerância de ponto no período da manhã de quinta-feira para "permitir aos funcionários o regresso dos distritos ao seu local de trabalho".

Na quinta-feira, os timorenses celebram também o Dia Nacional das Mulheres, este ano dedicado ao tema "Reforçar a participação das mulheres na política do desenvolvimento nacional".

A segunda semana do mês começa com o feriado de 07, dia de Idul Adha (Eid al-Adha), feriado muçulmano de data variável.

Neste dia, os muçulmanos vestem roupas novas, passam o dia em família e sacrificam um animal para dar de presente aos mais pobres.

O feriado seguinte é dia 12 quando Timor-Leste celebra o Dia Nacional da Juventude, este ano marcado também pelos 20 anos do massacre de Santa Cruz.

O mês termina com o feriado de 28 de novembro, dia da proclamação da independência do país.

MSE.

Lusa/Fim
.

FM Kritika Politika Operasaun PNTL

.


CJITL - Lariwa

Organizasaun Sosiadade Sivil ne’ebe durante ne’e hala’o Monitoring, Peskiza no Advokasia ba seitor Defeza no Siguransa, Fundasaun Mahein (FM) halo kritika maka’as ba politika Komandu Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) ne’ebe durante halo atuasaun ba konflitus ho meus operasaun.

Kritika sosiadade sivil ne’e sita Iha Mahein nia lian ba dala 24 konaba Operasaun Paniku Ka Operasaun Siguransa.

Liu husi Komunikadu ne’ebe dirasun Centru Jornalista Investigativu Timor-Leste (CJITL) asesu iha Dili foin lalais ne’e katak diskonkordansia ba politika komandu PNTL ne’e tanba meus operasaun ne’e sei la rezolve konflitus ne’ebe iha.

“Hanesan hatur ona iha Lei organiku konaba PNTL rekere katak natureza no misaun ka estratéjia no filozofia polisiamentu ho karakteristika polísia komunitária”, dehan komunikadu ne’e. “Maibe, durante ne’e implementasaun iha terenu kontra fila fali filozofia PNTL nian, no sempre ho politika atuasaun ba tipu konflitus ka problema ruma ho jeitu militeristiku tanba liu husi meus operasaun”.

Iha relatoriu ne’e mensiona katak komandu PNTL ne’ebe durante ne’e uza meus operasaun hodi halo atuasaun ba kualker tipu de problemas mak hanesan Operasaun Ninja iha Suai-Covalima no Operasaun 88 iha Sub-Distritu Queleqai foin lalais ne’e.

Tanba tuir Fundasaun Mahein meus operasaun ne’e la los tanba hamosu tensaun paniku iha komunidade wainhira hare’e prezensa membru PNTL uza kilat boot ho farda verde.

“Tanba saida mak FM kontra politika komandu PNTL ne’ebe realiza operasaun hirak ne’ebe mensiona iha leten?”, kestiaona iha komunikadu ne’e. “Tanba tuir FM katak kazu na’ok ten ne’ebe mosu iha Sub-Distirtu Queleqai la’os krimi boot ne’ebe persiza ho atuasaun uza kilat ka forsa. Tanba wainhira halo atuasaun ho uza forsa ne’ebe bo`ot, uza fasilidade barak no gasta osamentu barak”.

Maibe, tuir FM oinsa fo kapasitasaun ba PNTL lokal hodi responde kazu krimi ne’ebe mak durante ne`e mosu iha komunidade nia leet, liu-liu komunidade iha area rural. Ho ida ne’e FM sujere katak governu persiza fo prioridade liu ba dezenvolveimentu polisial komunitaria, la’os deit Unidade Polisia Komunitaria, maibe oinsa polisia iha teritoriu tomak bele hamutuk ho komunidade hodi prevene konflitus.

Ho ida ne’e, iha komunikadu ne’e FM rekomenda iha futuru PNTL tenki limita atu uza forsa hodi hasoru krimi ki`ik atu minimiza violasaun diretus humanus hasoru komunidade. Fundasaun Mahein rekomenda ba governu atu fortifika Polisia Komunitariu ho asaun prevensaun konflitus.

Rekomenda mos ba Institusaun forsa siguransa atu responde lalais hasoru konflitu ou konfrontasaun entre grupu joven, grupu artemarsiais tenki rapidu atu halo interven ida profundu ba problema ne’ebe mak komunidade hasoru. Rekomenda ba Institusaun forsa siguransa PNTL atu limita uza forsa hodi hasoru krimi ki`ik atu minimize violasaun deretus humanus hasoru komunidade iha fatin refere. (*/Lariwa/CJITL)
.

Tribunal Sidang Pualaka ke dua

.

TVTL - Betti - Luis - Monday, 31 October 2011

Tribunal Distrital Dili, Sexta ne’e, kontinua halao audensia julagmento ba director Kompania Pualaka Fuel LDA – Americo Lopes nebe akuza komete krime falsifika dokumentos no abuzu konfiansa.

Iha Audensia ne’e, lejadu Luis Ximenes nudar Maneger Geral ba kompania deklara katak, aktus krime nebe arguido komete, kauza lezado sofre prejuizu tamba durante tinan Tolu nia laran la hetan ona rendemento husi kompania.

Tuir lezado, kompania Pualaka LDA harii iha tinan 2008 ho sosio nain Tolu nebe kompostu husi Lezado rasik, ho lejado João Alves no Arguido Americo Lopes. Maibe ikus mai arguido konsege falsifika dokumento hodi troka naran kompania Pualaka Fuel LDA ba Pualaka Uni Pesoal no sai nain mesak ba kompania ne’e.

Luis Ximenes lamenta tamba arguido la klarifika direita ba lezado sira konaba razaun questaun ne’e, maibe entrega deit dokumento ida ba lejadu sira konaba naran husi kompania nebe hetan ona mudansa husi LDA ba Unipesial. Luis Ximenes realsa, baseia ba aktus husi arguido ne’e maka, parte lezadu sira tenta prossesa kazu ne’e tuir meus legal atu bele hetan justica ba sira nia kazu.

Entretanto :

Konaba akuzasaun tranferensia osan ho valor Rihun Atus Ida husi konta kompania nebe konsidera illegal, Lezadu Luis Ximenes deklara ba juizes kolectivu katak, objectivo tranferensia osan ne’e atu selu mina husi kompania Atauro Oil nebe sira sosa. Maibe tamba tranferensia ne’e arguido mesak halo no sem konhesemento no autorizasaun husi lezadu sira. Luis Ximenes konfesa, baseia ba akordu nebe sira halo tuir lolos tranferensia osan tenki asinadu husi sosio nain Tolu maibe realidade arguido la kumpre questaun ne’e.

Lezadu mos lamenta tamba arguido mos halo tranferensia osan ho montante Rihun Sanulu Resin Lima husi konta kompania Pualaka ba konta Mauhura ilegalmente katak sem konhesemento no autorizasaun husi lezadu sira nudar sosio iha kompania ne’e. Faktus konaba tranferensia ne’e lezadu hetan husi Banku BNU no mos lezadu nia kolega balun nebe servicu iha Banku Mandiri.
.

CEPAD Buka Abut KKN, Membru Governu Riku Ho KKN

.


TEMPO SEMANAL

Centru Estudu ba Paz no Dezenvolvimentu (CEPAD) iha sexta feira lanca grupu servisu hodi buka hatene abut ba kauxa KKN iha nasaun foun Timor Leste dezde 2007 to’o 2009.

Prezidenti CEPAD, DR. Joao Boavida deklara katak grupu servisu ne’e sei halo konsulta ho populasaun iha Timor Leste hodi bele identifika loloos kauxa ba grivi KKN ne’ebe ninia abut hetan firmentu wain hodi nani buras maka’as husi nasional too baze.

“Grupu trabalho ne’e para hala’o estudu kona ba problema KKN. Depois grupu ne’e bele hamosu fali proposta ho rekomendasaun no politika diak id aba governu hodi hodi haree to’ok rekomendasaun sira hato’o ne’e. I bele sai hanesan programa nasional ida hodi funu hasoru KKN,” dehan Prezidenti CEPAD.

Estadu harii ona instituisaun hanesan inspeksaun jeral do estadu, PDHJ no KAK maibe seidauk tesi KKN ninia ikun tan ba to’o ohin loron Korruptor sira sei goza nafatin ho riku ne’ebe sira rekolha ho dalan imoral ninian. Nune’e duni tuir CEPAD ninia hanoin atu kombate KKN presiza iha estudu ida ne’ebe produz relatoriu adekuadu hodi kombate KKN.

“Grupu de trabalho sei atende ida ne’e, par abele partilha ho KAK no PDHJ atu nune’e hodi hamutuk mekanizmu politik diak ida para kombate KKN,” Joao dale.

Nia apela katak, “mai ita hotu servisu hamutuk hodi kombate Korrupsaun, tan ba Korrupsaun bele atraza prose demokrasia Timor no prosesu dezenvolvimentu ekonomiku I bele hamate kiak no mukit iha nasaun ida ne’e.”

Numeru KKN avansa maka’as duni no milaun lubun mak naben ba Korruptor sira tan ba ukun nain sira ne’e hatene halo lei hodi taka netik publiku ninia matan hanesan mos lei pensaun Vitaliza ho eis titulares.

Marcelino da costa, estudante UNTL ida dehan, “tuir hau nia governasaun Timor Leste sai hanesan kompania hodi hariku ema lubun ida hanesan Membru do Governu no deputadu balun tan ba ema hirak ne’e barak mak antes hetan kargu sira balun sei aluga uma (kos kosan) no sei sa’e motor de’it maibe foin maka tinan haat hetan fiar sira nia moris mudah husi ho velosidade maximu tebes. Barak maka sosa rai iha Dili laran tama too metinaro, balun harii uma iha Dili laran tama too area rurais no husi ona motor ba kareta mesak luxu hodi goza povu ne’ebe sei kiak no mukit. Maibe Dili klot demais atu haksumik Korruptor sira nia aktu.”

Too ohin iha kazu lubun ruma maka tama ona iha Tribunal no KAK rasik hatama ona rezultadu investigasaun kazu KKN balun hasoru membru do governu balun iha IV Governu konstitusional ninia laran maibe to'o ohin publiku sei duvidas ho KAK ninia servisu tan ba KKN sei nani maka'as no la iha membru do Governu ida maka tama ona iha Bekora.
.

Domingo, 30 de Outubro de 2011

FALTA DE ÁGUA EM BECORA DÁ ORIGEM A DOENÇAS DE PELE NA POPULAÇÃO

.

Jornal Independente - 28 de outubro de 2011- Tradução de Zizi Pedruco para o Timor Hau Nian Doben

Alguns membros da população de Becora em Díli contraíram doenças de pele (comichão) porque não têm acesso a água potável diariamente, afirmou o relatório do Centro de Saúde.

O chefe do Centro de Saúde, Adelino Pinto, disse que a doença que predomina no Centro de Saúde é a doença de pele porque há falta de água limpa para as necessidades diárias.

" A doença que predomina no Centro de Saúde de Becora é a respiratória, mas agora a doença de pele começa a aparecer devido à falta de água limpa, na verdade temos de tomar banho diariamente e as roupas têm de ser lavados de dois em dois dias", afirmou aos jornalistas.

Para além de muitas pessoas em Díli estarem aflitas para obterem água potável, também nos distritos as populações enfrentam o mesmo problema.

Há pouco tempo algumas pessoas da população do distrito de Liquiça Vila, no distrito de Liquiça estiveram bastante preocupadas com a falta de água limpa e nesta área as pessoas disseram que elas tiveram de ir cartar a água do rio para consumirem.
.

MERENDA ESCOLAR: " ALUNOS COMEM ARROZ SECO DURANTE SETE MESES"

.

Jornal Timor Post - Sesta, 28 outubro 2011 - Tradução de Zizi Pedruco para o Timor Hau Nian Doben

O programa da merenda escolar implementado pelo ministério da Educação através do Programa Alimentar Mundial (PAM), que distribui os alimentos às escolas primárias, durante sete meses os alunos apenas comeram arroz seco, porque não foram disponibilizados vegetais.

De acordo com o diretor da escola do distrito de Maununo no sub distrito de Ainaro, Agostinho Lopes, este declarou ao Timor Post na passada terça-feira que, desde abril até outubro que os alunos desta escola apenas comem arroz seco porque não têm vegetais.

" Por este motivo, eu apelo ao ministério da Educação e principalmente ao PAM para distribuírem os alimentos completos para a merenda escolar como o fizeram no ano passado, porque no ano passado para além do arroz o ME e o PAM distribuíram também vegetais, óleo e outras coisas mais, mas agora já não temos estas coisas", explicou.

Ele sente-se triste com as condições da merenda escolar, porque o governo  disse que a merenda escolar tinha como objetivo aumentar a nutrição das crianças, mas na realidade tornou-se apenas em arroz seco.

Em resposta a este problema, o coordenador do departamento de Educação para a merenda escolar do distrito de Ainaro, Hermenegildo do Rosário, reconheceu que no armazém de Ainaro apenas há arroz e feijão, por este motivo é que eles são obrigados a distribuírem o arroz e o feijão às escolas, este problema não surge apenas nesta escola mas sim em quase todas as escolas de Ainaro.
.

FRANCISCO BRANCO: " GOVERNO VAI ENDIVIDAR A NOVA GERAÇÃO AO CONTRAIR EMPRÉSTIMOS"

.

Jornal Nacional Diário - 28 de outubro de 2011- Tradução de Zizi Pedruco para o Timor Hau Nian Doben

O deputado da bancada da Fretilin, Francisco Branco, disse que o plano do governo da AMP para contrair empréstimos é como  pôr um peso na geração vindoura, porque quando este governo não puder pagar a divida esta fica para a nova geração.

" Emprestar dinheiro para quê? Porque o nosso próprio dinheiro eles não conseguem executar apropriadamente, e ainda estão à procura de mais para porem um peso nos ombros da nova geração e enterrarem esta nação num buraco", declarou Branco na passada quinta-feira no Parlamento Nacional.

A execução do Orçamento Geral do Estado de 2011 não foi feita de acordo com os procedimentos corretos, e o seu resultado são projetos sem qualidade, isto demonstra que o governo não sabe gerir e executar o dinheiro, e distribuiu muito dinheiro de modo a gasta-lo à toa.

" Como é que vai beneficiar o povo? Durante estes anos foram aprovados grandes montantes de dinheiro mas o desenvolvimento não aconteceu, não há água, as estradas estão estragadas, a luz acende e apaga, em muitas escolas faltam  condições e não existem facilidades, em relação ao setor da saúde este contínua " coxo" e na agricultura a produção não é boa", comentou Branco.

De acordo com esta realidade, o deputado da bancada da Fretilin não concorda com a política do governo da AMP em querer contrair empréstimos com os países estrangeiros, porque o peso irá recair na geração vindoura.
.

“Falta Bee Mo’os Iha Becora, Populasaun Hetan Moras Kulit”

.

Jornal INDEPENDENTE - Sesta, 28 Outubru 2011

Populasaun balun iha Becora, Dili, hetan moras kulit (isin katar) tamba la iha bee mos ba sira hodi uza loro-loron, relatoriu Sentru Saude hateten.

Xefe Sentru Saude Adelino Pinto hateten, moras ne’ebe domina iha sentru saude ne’e maioria moras kulit, tamba falta bee mos atu uza ba sira nia nesisidade moris loro-loron nian.

“Moras ne’ebe domina oras ne’e iha Sentru Saude Becora alende de ispa respiratoriu, moras kulit mos hahu domina tanba falta be’e mos, tuir loloos loron ida tenki haris liu dala ida no ropa tenki fase kada loron rua,” dehan nia ba Jornalista horsehik.

Alende populasaun barak iha Dili maka araska hetan be’e mos, iha distritu sira mos hasoru problema ne’ebe hanesan.

Foin dadauk ne’e mos populasaun balun iha Sub Distritu Liquica Vila, Distritu Liquica peokupa ho falta bee mos iha sira nia area, sira mos hateten, sira tenki ba kuru bee iha mota laran hodi konsume.
.

Impresta Osan “Francisco Branco: Governu Sei Fo Tusan Ba Jerasaun Foun”

.

Jornal Nacional Diario - Sesta, 28 Outubru 2011

Deputado bancada FRETILIN, Francisco Branco hateten katak, planu Governu AMP nia atu impresta osan, neé hanesan fo todan id aba jerasaun foun, tamba wainhira govrnu neé labele selu ona, sei husik hela ba jerasaun foun.

“Impresta osan atu halo saida tan? Tanba osan ita nia rasik deít mos la ezekuta los, lahatene kaer ona, maibe buka tan para hodi fo todan ba jerasaun foun mai, no hatama nasaun neé ba iha rai kuak,” dehan Branco ba Jornalista sira, Kinta, loron (27/10, iha uma fukun Parlamentu Nasional.

Ezekusaun Orsamentu Jeral Estadu tinan 2011 nebe ezekuta la tuir prosedur los, no rejultadu projeitu neébe laiha kualidade, hatudu katak, Governu lahatene jere osan hodi halo ejekusaun, no fakara osan bar-barak hodi gasta arbiru.

Branco hateten,” Atu benefisia Povu halo nusa? Durante neé tinan-tinan aprova osan bot maibe dezenvovlimetnu la laó, be mos laiha, Estrada at, ahi mate lakan, eskola barak kondisaun la diak, fasilidade ba eskola laiha, parte servisu saude nia mos lao kudek hela, agrikultot mos laiha produsaun diak,” komenta Branco.

Ho realidade neé Deputadu Husi Banacada FRETILIN neé lakonkorda ho Politika Governu AMP neébe hakarak impresta osan iha rai liur, tanba nia todan sei monu ba jerasaun foun.
.

“MP Alega Pena Tinan 8 Hasoru Samson”

.

Jornal Timor Post - Sesta, 28 Outubru 2011

Ministeriu Publiku (MP) alega arguido Cristhoper Samson ho tinan 8 kadeia, bazeia ba lei kodigu penal Indonesia artigu 163 no.2, sobre falsifikasaun dokumentus hodi hetan sidadania.

Procurador Felismino Cardoso no Angelina Joanina Saldanha ne’ebe reprejenta Ministeriu Publiku, hodi halo alegasaun hasoru arguidu hateten faktus hotu ne’ebe Ministeriu Publiku junta iha prosesu ne’e iha provas konkretu, nune’e, MP husu karik bele defesa iha duvida rum abele halo exame DNA hodi deskobre verdade katak, arguidu ne’e sidadaun Timor oan duni ka lae.

“Ami laiha interese politika ba kazu ne’e, mas liu husi faktus ami haree arguidu tenta buka dalan oi-oin hodi sai sidadaun Timor, entaun ami husu tribunal atu fo kastigu tuir hahalok ne’ebe arguidu komete,” dehan nia.

Relasiona ba kestaun, foin lalais ne’e, foin akonetese pela primeira vez iha Nasaun Timor Leste katak, Presidente Republika Jose Ramos Horta no Primeiru Ministru xanana Gusmao rasik rekoinese Christoper Samson hanesan Timor oan, maske seidauk iha desijaun Tribunal, no haruka karta ba Ministeriu Justica atu trata nia hanesan sidadaun orijinariu Timor oan, maibe Ministeriu Justisa kontinua mantein nia desijaun hodi kontra karta ne’ebe oferese husi lider nain rua ne’e.

Hafoin rona alegasaun husi Ministeriu Publiku, Juiz Presidente Roza Brandao deside sei fo sai desijaun final iha loron 29 Novembru 2011.
.

Merenda Eskolar “Alunus Han Etu Maran Durante Fulan Hitu”

.

Jornal Timor Post - Sesta, 28 Outubru 2011

Programa merenda eskolar ne’ebe maka Ministeriu Edukasaun implementa liu husi World Food Program (WFP) ne’ebe maka distribui aihan ba iha eskola primaria, durante fulan hitu ona alunus sira han etu maran, tamba modo laiha.

Tuir Diretor Eskola Maununo Sub Distritu Ainaro Agostinho Lopes ba Timor Post, Tersa loron (25/10) katak komesa husi fulan Abril-Outubru alunus iha eskola ne’e han etu maran tamba laiha modo.

“Tan ne’e hau husu ba Ministeriu Edukasaun liu-liu ba WFP atu distribui aihan merenda eskolar nina ne’e halo kompletu hanesan tinan kotuk liu ba, tanba iha tinan kotuk, enkuantu foti fos entaun ME no WFP fo mos ho deho, mina no seluk tan, maibe agora dadaun sasan hirak ne’e laiha ona,” nia esplika.

Nia sente triste ho kondisaun merenda eskolar ne’e, tanba, governu dehan programa merenda eskolar ne’e atu aumenta tan nutrisaun labarik sira nian, maibe realidade sai fali merenda etu maran.

Responda ba problema hirak ne’e, koordenador merenda eskolar Edukasaun Distritu Ainaro, Hermengildo do Rosario rekoinhese katak iha armajen Ainaro, so iha fo’os no koto de’it, tamba ne’e sira tenki obriga hodi fahe fos no koto ba eskola sira, kestaun ne’e la’os akontese iha eskola refere ne’e de’it, maibe akontese mos kuaze eskola hotu iha Ainaro.
.

Bancada FRETILIN Kestiona “Produs Kareta Estadu Barak Aumenta Gastu”

.

Jornal INDEPENDENTE - Sesta, 28 Outubru 2011

Kareta Estadu barak ne’ebe Ministeriu sira uza afeita ba gastu orsamentu Estadu nian.

Foin lalais ne’e, Komisaun Anti Korupsaun (KAK) fo sai nia rejultadu peskija katak, durante ne’e funsionariu sira utiliza kareta estadu ba interese privadu barak liu, kompara ho halo servisu estadu nian, husi dadus ne’e kuaze porsentu walu nolu (80%) maka funsionariu sira uza kareta estadu nian iha loron Sabadu no Domingo hodi hala’o atividade provadu ho nia familia.

Haree ba kestaun ne’e, Vice Presidente Bankada FRETILIN, Deputadu Francisco Branco hateten, situasaun ne’e mosu tamba Governu rasik laiha planu diak hodi sosa kareta barak ho rekursu no planu ne’ebe minimu.

Nia dehan, loloos funsionariu ne’ebe ladu’un iha knaar ne’ebe todan labele utiliza kareta estadu nian hanesan membru Governu.

“Loloos kareta estadu ne’e tenki fo limitasaun katak, la’os funsionariu hotu-hotu uza kareta estadu, ne’e orsida balun uza ba privadu ona,” tenik nia, foin lalais ne’e.

Branco hatutan, Governu presiza halo kontrolu diak ba kareta sira ne’e, tamba utilizasaun kareta ne’e afeta ba gastu ne’ebe boot hodi prejudika mos ba orsamentu ne’ebe mak iha.

“Osan Povu nia tenki utiliza ho kuidadu,” deklara Branco.
.

“Bilou Mali Ho Riak Leman Hakilar Malu” PM Xanana: Aviza Veteranus Rein Malu

.

Jornal Nacional Diario - Sesta, 28 Outubru 2011

Veteranu Riak Leman ho Bilou Mali hakilara malu iha Primeiru Ministru (PM) kay Rala xanana Gusmao nia oin, tanba Bilou Mali Ezizi Riak Leman atu husu deskulpa ba povu Lalea konaba linguazen neébe hateten sira la halo funu, maibe Riak Leman la fo ulun.

Situasaun ataka malu neé akontese iha Centru Convensaun Dili, Kinta, loron (27/10), bainhira koalia konaba verifikasaun dadus veteranus nian neébe halo durante neé, no problema saida maka infrenta iha baze.

Bilou Mali hateten, Povu Laleia oras neé ezizi, para oinsa sekretariu Reijaun Riak Leman ba husu deskulpa, tamba problema neébe mosu neé mai husi nakasalak linguajen Riak Leman nian.

Hatan ba kestaun neé, Riak Leman hatan ba Bilou Mali hodi hateten, nia koalia konaba Laleia, Manatutu nia mak Sekretariu Rejiaun i laiha tan ema seluk ida iha neéba, nia maka forma estrutura iha Manatutu.

“Se ita koalia katak ho subar Falintil ka la subar, ida neé mak krime, entaun neé sala bot, se komando ida mak laiha direitu atu husu ho subar Falintil ka la subar, neé sala, tamba it aba neé atu husu nia no alista nia, ho iha ailaran tinan hira, servisu ho se, klandestina tinan hira, se ita husu ida neé maka krime, entaun sala bot,” dehan Riak.

Hafoin mosu diskursu manas, Primeiru Ministru xanana Gusmao fo kalma situasaun hodi hateten, hanesan veteranus tenki hadomi malu, tamba domin ba nasaun husi veteran sira.

“Hau husu imi rei malu tiha ba, tamba ita mai laos atu haree imi baku malu, se imi nia laran sei manas karik, hau lori jelu mai fase tiha imi, fo liman ba malu ba, simu malu ba,” dehan PM Xanana.
.

Funsionariu AAC-TL Protesta “Husu KAK Invetiga Korupsaun Iha AAC-TL”

.

Jornal INDEPENDENTE - Sesta, 28 Outubru 2011

Funsionariu Diresaun Nasional Aviasaun Sivil halo protesta maka’as tanba durante ne’e la hetan osan overtaime, nune’e, funsionariu sira mos identifika mosu korupsaun barak iha instituisaun ne’e nia laran, ne’e duni husu atu investigasaun.

Funsionariu hamutuk na’in atus ida-resin (100) husi Diresaun Nasional Aviasaun Aeroportu Sivil Timor-Leste (AAC-TL) la konkorda ho sistema servisu iha area ne’e, tamba dala barak sira servisu liu oras, maibe dala barak la konsidera ba sira nia servisu no laiha pagamentu ba oras Overtaime.

Portavos funsionariu AAC-TL, Jacinto Ximenes hateten, durante ne’e sira laiha tempo atu deskansa, tamba iha sabadu no domingo sira kontinua servisu, unklui loron feiras nasional nian, maibe, durante ne’e laiha subsidiu extra ba sira nia servisu.

Sira mos hatutan tan, ezijensia ne’e, funsionariu (AAC-TL) mos hato’o ona ba Ministeriu Infra-estrutura no nia mos promete atu deskute asuntu ne’e iha reuniaun Konsellu Ministru, maibe liu loron hirak ona, seidauk iha resposta.

Jacinto haktuir tan, Funsionariu foun nain 12 ne’ebe oras ne’e dadaun hala’o servisu iha AAC-TL la tuir rekrutamentu iha funsaun publiku no sira nia salario boot liu fali funsionariu tuan sira, nune’e funsionariu tuan sira mos sente laran moras ba funsionariu foun sira ne’e.

“Funsionariu foun ne’ebe derrepente iha ona AAC-TL nia laran, la liu husi prosesu rekrutamentu legal,” dehan nia.

Bainhira Jornalista tenta atu konfirma ba Diretor AAC-TL, maibe nia laiha fatin.

Nune’e, sira husu ba Komisaun Anti Korupsaun (KAK) no provedor Direitus Human no Justica (PDHJ) hodi halo prosesu investigasaun ba instituisaun ne’e, tamba sira deskonfia iha indikasaun Korupsaun Koluzaun no Nepotizmu.
.

“Deskonfia Fa’an Solar Sel, Membru PNTL Sei Hasoru Justisa”

.

Jornal INDEPENDENTE - Sesta, 28 Outubru 2011

Komando Jeral Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) Komisariu Longuinhos Monteiro dehan membru Polisia sira ne’ebe maka deskonfia fa’an solar sel iha Sub Distritu Atauro, Distritu Dili, sei hasoru investigasaun husi Ministeriu Publiku iha fulan oin.

Nia dehan tuir informasaun ne’ebe nia simu katak, membru PNTL balun iha Atauro uza fali sira nia poder hodi fa’an solar sel ba ema balun.

“Kazu ne’e tamba ona ba Ministeriu Publiku i dia 5 de Novembru, PNTL sei akompanha Ministeriu Publiku, ba iha Atauro hodi investiga kazu ne’e,” dehan Longuinhos horsehik.

Wainhira konfirma membru hira maka involve iha kazu refere, dehan Longuinhos, nia la hatene los kona ba kazu ne’e.
.

“Kondisaun Estrada Kontinua Sai Preokupasaun Ba Komunidade Iha Area Rural”

.

Notisia Husi TVTL - Iha Kinta Kalan, 27 Outubru 2011

Maske oras ne’e dadaun Projeitu PDD I no PDD II tamba ona iha Distritu Aileu, maibe problema ne’ebe sai preokupasaun ba komunidade iha area rurais maka kondisaun estrada liga husi distritu ba iha Sub Distritu, kuaze la favoravel hodi difikuluta komunidade atu asesu ba iha merkadu, tamba transporte sei la liu wainhira iha tempo udan no estrada a’at hotu.

Estrada ne’ebe liga mos husi Suku ba Sub Distritu kondisaun la diak, maibe Governu liu husi Ministeriu Infra-estrutura tinan-tinan sempre tau osan bot ba iha infra-estrutura hodi hadia estrada iha teritoriu Timor laran tomak, maibe na realidade komunidade kontinua halerik ba estrada tamba rejultadu la fo benefisiu ba komunidade sira iha area rural.
.

Estudante Engenaria Ezizi ME “Estudante Halerik Ba Promesas ME Hodi Sosa Bis 3”

.

Notisia Husi TVTL - Iha Kinta Kalan, 27 Outubru 2011

Estudante Fakuldade Engenaria Universidade Nasional Timor Lorosa’e ezizi ba Ministru Edukasaun atu kumpri nia promesas hodi aferese transporte ba estudante sira.

Liu husi konferensia da imprensa ne’ebe hala’o Kinta-feira ne’e iha Kampus Sentral UNTL, estudante Fakuldade Engenaria ne’ebe haman a’an iha “Asosiasaun Akademika Estudante Fakuldade” (AAEF), ezizi ba Ministeriu Edukasaun ho dirizente UNTL atu esklarese lolos prosesu sosa Bis 3 ba Fakuldade Engenaria.

Porta Voz AAEF Alexandrinu Gomes husu ba Ministeriu Edukasaun no Universidade atu bele rejolve lalais problema transporte ne’ebe sira infrenta.

“Husu ba Ministru Edukasaun atu kumpri ninia promesa ne’ebe promete atu sosa Bis 3 ba estudante Fakukldade Engenaria UNTL, husu ba dirijenti UNTL no Ministeriu Edukasaun atu esklarese prosesu sosa Bis 3 ba estudante Fakuldade Engenaria no Prosesu to’o iha ne’ebe ona? Tamba tinan ida ona maibe ami la dauk hetan rejultadu,” deklara Porta Voz ne’e.

Ho problema falta fasilidade transporte rejulta Estudante UNTL nain 6 mak fila ona baa man maromak nia kadunak, tamba sira sa’e tuir kameneta kompania nian ne’ebe halai liu husi dirasaun Dili-Hera.

Oras ne’e dadaun Ministeriu Edukasaun hola tia hona Bis 2 ba Fakuldade Engenaria, maibe Bis 2 ne’e sei iha Prosesu investigasaun tamba deskonfia segundu ma’o, alinde problema transporte estudante sira mos kestiaona kona ba kondisaun meditoriu ne’ebe oras ne’e dadaun abandona hela iha Hera.
.

Sábado, 29 de Outubro de 2011

ESTA GENTE

.
Foto, AE
Sophia de Mello Breyner Andresen, in "Geografia"

Esta gente cujo rosto
Às vezes luminoso
E outras vezes tosco

Ora me lembra escravos
Ora me lembra reis

Faz renascer meu gosto
De luta e de combate
Contra o abutre e a cobra
O porco e o milhafre

Pois a gente que tem
O rosto desenhado
Por paciência e fome
É a gente em quem
Um país ocupado
Escreve o seu nome

E em frente desta gente
Ignorada e pisada
Como a pedra do chão
E mais do que a pedra
Humilhada e calcada

Meu canto se renova
E recomeço a busca
De um país liberto
De uma vida limpa
E de um tempo justo
.

ACT surgeon saves baby 'allowed to die'

.


The Canberra Times - BY EWA KRETOWICZ - 29 Oct, 2011

When doctors first saw four-day-old Santa Madalena Rebelo from East Timor, her belly was covered with glad wrap in an attempt to keep her intestines from spilling out of her body.

The girl was born with gastroschisis, a birth defect in which organs protrude from the body through a defect on one side of the umbilical cord.

In Australia, more than 95per cent of babies born with gastroschisis survive, but in East Timor her mother, Maria Rebelo, was told nothing could be done and the baby was left to die.

Luckily, Australian paediatrician Ingrid Bucens was working in Dili.

She convinced the 33-year-old mother that treatment in Australia would save her daughter's life. Canberra Hospital agreed to treat the little girl under a partnership agreement with Rotary Oceanic Medical Aid for Children, which helps children from developing countries afflicted with severe medical conditions. Time was a critical factor, with the risk of infection growing every minute. Immigration officials rushed through a medical treatment visa within 24 hours, allowing mother and daughter to fly to Darwin and on to Canberra for the life-saving surgery.

Speaking through an interpreter to The Canberra Times, Mrs Rebelo said doctors in Dili refused to treat her baby.

''They couldn't do the operation because they said the baby won't live for more than four days and also the equipment and everything is not good at Dili Hospital,'' Mrs Rebelo said.

But later that day Dr Bucens saw the baby and contacted ROMAC.

''Dr Ingrid told me, 'You have to trust me and listen to me. If the baby comes with me she gets better'.''

Santa arrived at Canberra Hospital four days after she was born - but she was dying.

Australian National University medical school Associate Professor of paediatric surgery David Croaker said more than 100cm of the little girls' intestines and one ovary were outside the abdominal cavity.
.

Task Force Hadau Malu Spanduk Ho FMTL

.
Foto, Rádio Liberdade
Rádio Liberdade - Friday, 28 October 2011 - By Wihelmina Lika

Radio, online - Front Mahasiswa Timor Loro Sa’e (FMTL) hamutuk ho komunidade Bidau Lecidere hanesan nain ba rai kontra PNTL Distritu Dili, Unidade Task Force hadau malu spanduk husi FMTL bainhira halao asaun greve hasoru rai ne’ebe sei disputa. Insidente ne’e mosu iha Sesta, (28/10).

Porta Voz FMTL Carlino Margues liu husi pres konferensia hateten, ohi loron halo aktividade asaun greve ne’e no naran “asaun boikotu” tanba rai ne’ebe komunidade Bidau Lecidere sira hela sei disputa hela.

Porta Voz ne’e hatutan, asaun greve ne’e bazea ba lei kodiku prosesu sivil artigo 334 alinea 2 ne’ebe hateten, banhira rai ne’e disputa konstrusaun ne’e la bele halo tamba ne’e, tuir lei FMTL fo embargo.

Tuir nia polisa rasik ho nia membru mai halo mediasaun hodi halo akordo katak rai ne’e sei disputa hela, see bainhira prosesu ne’e ba tribunal, see mak manan mak kontinua halo konstruksaun, maibe rai ne’e disputa nia laran konstrusaun labele lao lai, bazeia ba lei, ida ne’e mak disputa ba rai hanesan dalan legal.

Pres konferensia sidauk remata, derepente membru Task force ameasa hasai lia fuan hodi hatenen, “orden husi Komandante PNTL Distritu Dili Pedro Belo katak oras ida ne’e kedas imi idi-dak fila ba iha fatin no labele halo asaun tan, tamba relatoriu nebe tama iha komandante ne’e loas loron ohin tamba ne’e banhira ita boot sira la simu PNTL rasik sei foti medidas”dehan membru Task force ida ba estudante sira.

Iha asaun ne’e FMTL ho nonok non violensia, la halo buat ida. Antes FMTL atu halo asaun ne’e hetan koinhesementu husi Xefi suku, Xefi Aldeia no PNTL.

Hatan ba problema ne’e Porta Voz Carolino afirma, FMTL nudar peskiza no advokasia ba problema rai, FMTL sei la para ho katividade, tamba bainhira FMTL atu halao asaun ne’e iha ona akordo hetan kunhesementu Komandante PNTL bazea ba lei.

Tuir observasaun, Task force tenta hapara FMTL nia aktividade maibe FMTL lakoi para mosu asaun estudante ho komunidade hamutuk rasta malu spanduk ho task force. Husi rsta malu standuk ne’e halo task force ran sae hodi tebe estudante balu nia ain ho botas to’o kanek baku liman ho stick to’o kanek alende ne’e estudante balu to’o oin nakukun (pinsang).

Husi asaun ne’e task force sira la konsege hasaun spanduk husi estudante sira nia liman.

“Ami sei la fo sapanduk ne’e tamba povo barak iha distrito tomak barak problema ho rai. tamba ne’e sira kaer spanduk ne’e metin hodi toba iha rai. Polisia sira brani tiru deit ami, mate mos mate tanba rai,” dehan Carolino.
.

Sexta-feira, 28 de Outubro de 2011

"Timor à Procura", de Max Stahl, estreia hoje em Remexiu

.

Díli, 28 out (Lusa) - O filme "Timor à Procura", com assinatura de Max Stahl, o jornalista que filmou e denunciou mundialmente o massacre no cemitério de Santa Cruz em 1991, estreia hoje em Remexiu, distrito de Ailéu.

O filme retrata os acontecimentos ocorridos a 12 de novembro de 1991 no cemitério de Santa Cruz, em Díli, e a procura dos restos mortais das vítimas daquele massacre ocorrido há quase 20 anos e que ainda não foram encontrados.

"Este é um filme que começou a ser feito há três anos porque acompanhou os passos dos médicos forenses e antropólogos forenses de Argentina, um grupo com muita experiência, e da Austrália, que iniciou esta pesquisa aqui em Timor-Leste", explicou à agência Lusa Max Stahl.

Segundo o jornalista e também responsável pelo centro audiovisual Max Stahl em Timor-Leste, o filme foi também uma "oportunidade para fazer uma pesquisa sobre o que realmente aconteceu naquele dia".

"Tinha várias histórias, cifras, estatísticas e isto deu-me mais uma oportunidade para fazer pesquisa. Vamos aprender coisas que ainda não são bem conhecidas fora de Timor e mesmo em Timor as pessoas não sabem", salientou.

O filme mostra também a entrega às famílias dos restos mortais de 12 vítimas que foram identificadas pelas equipas forenses.

"Isto foi para mim uma coisa muito pessoal. A realidade desse dia foi uma realidade caótica, muitas contradições e agora através deste filme tinha uma oportunidade para ver ser conseguia controlar alguns factos, algumas histórias que tinha", sublinhou o jornalista.

Depois de percorrer todos os distritos do país, o filme chega a Díli no dia 11 e pode ser visionado em frente ao cemitério de Santa Cruz.

No dia 12, quando se assinala o 20.º aniversário do massacre de Santa Cruz, o filme será projetado no Palácio do Governo.

A 12 de novembro de 1991 mais de duas mil pessoas reuniram-se numa marcha até ao cemitério de Santa Cruz, em Díli, para prestarem homenagem ao jovem Sebastião Gomes, morto em outubro do mesmo ano, quando forças indonésias começaram a disparar sobre a multidão.

Segundo números do Comité 12 de Novembro, organização que ajuda as famílias das vítimas desaparecidas, 2261 pessoas participaram na manifestação, 74 foram identificadas como tendo morrido no massacre e 127 morreram depois do massacre.

Até hoje muitos dos corpos das vítimas mortais não foram encontrados: "Onde estão", pergunta, no final, Max Stahl.

MSE.
.

Korupsaun Versaun Gil Alves, Ne’e “Definisaun Taka Ibun”

.

Opini ho Editorial - SUARA TIMOR LOROSAE

Ema hotu sente hakfodak, sente estranha, bainhira rona deklarasaun Ministru Gil Alves ba jornalista sobre praktika korupsaun iha paiz ida nee. Nia dehan, governu la mesak haburas korupsaun. Praktika korupsaun buras iha fatin hotu-hotu, inklui negosiante sira iha mercado.

Ita la hatene los, Gil Alves foti definisaun ida hanesan nee husi ne’ebe. Husi ninia kakutak rasik, ou liafuan taka kuak ida hodi minimiza kritika opozisaun no sosiedade sivil sira. Hanesan maluk negosiante sira iha mercado, uza rasik sira nia osan sosa sasan hodi fa’an, halao negosio loron-kalan la hatene kolen, see dehan sira involve korupsaun, see nian osan mak sira koruptu?. Oinsa ema uza rasik ninia kosar been, ita dehan sira halo korupsaun?. Osan governu nian-kah?. Osan husi ministru balu-kah?—— La klaru liu. La tama kakutak. Ida nee definisaun definisaun “taka ibun deit”, kari rahun ba povu deit.

Uluk nanain ita tenki hatene no kumpriende katak, bainhira ema hotu-hotu ulun fatuk moras ba korupsaun, ema hotu nia hanoin halai ba Osan Estado nian, Osan Povu nian. Osan povu nian nee, governu maka maneja. Hasai no utiliza hodi halao dezenvolvimento iha seitor hotu-hotu. Kada tinan haruka Orsamento Geral do Estado (OGE) ba Parlamento Nasional ho valor boot hodi halo aprovasaun.

Nudar sidadaun paiz ida nee nian, ema hotu, ONG, no elemento sosiedade sivil, iha direitu no dever atu kontrola utilizasaun osan povu nian nee. Tamba governu (ministeriu, secretario, director, nst) uza orsamento estadu nian nee, lori povu nian. Husi povu ba povu. Maibe, sekuandu iha realidade, utilizasaun orsamento estadu nee la hatudu rezultadu diak.

Tinan remata, OGE mos hotu, rezultadu ha’re la hetan, ida nee mak halo ema hotu ulun moras. Tambasa!. Orsamento hotu, uza ba saida!, sulin hotu ba ne’ebe!. Entaun membru governu sira maka “naok”. Definisaun korupsaun maka hanesan nee. Definisaun hanesan versaun Gil Alves nian ne’e la klaru. So alihkan deit ema nia atensaun ba buat seluk. Atu nunee, koruptor sira iha governu nia laran, livre husi bidikan “Asu Siak CAC”.

Tuir lolos, nudar ministru ida, senhor Gil Alves labele hasai deklarasaun hanesan nee. La logistika, sekuandu dehan negosiante sira iha mercado mos haburas korupsaun. See sira involve koprupsaun, entaun durante nee sira hetan osan husi governu hodi halao sira nia bisnis. Karik ida nee los, entaun nain ulun sira iha governu mak “dezenvolve jaringan korupsaun” ho negosiante sira iha mercado. Halo ligasaun ho negosiante Cineza sira karik?.

Ami sujere ba nai ulun sira iha governu, tenki fo apoiu moral no komitmento politika boot ba kombate korupsaun. Labele kari rairahun ba ema seluk. Sala dehan, los dehan los. Labele subar a’an. Labele tauk tama kedeia.
.

PR lança primeira pedra para construção da Universidade Católica de Díli

.

Díli, 28 out (Lusa) - O Presidente de Timor-Leste, José Ramos-Horta, lançou hoje a primeira pedra para a construção da Universidade Católica João Paulo II, em Díli, declara em comunicado a Presidência timorense.

A cerimónia decorreu nos terrenos do Colégio de São José e contou com a presença do bispo de Díli, D. Alberto Ricardo.

"Temos o dever de dar à nova geração uma instituição de qualidade, prestigiada pelo seu rigor académico e científico", afirmou, segundo o documento, o Presidente timorense.

Segundo José Ramos-Horta, a Universidade Católica é "uma prioridade absoluta para a Nação" e por isso pediu apoio "material e financeiro" ao parlamento e governo do país.

Na cerimónia participaram o vice-presidente do parlamento, Vicente Guterres, deputados, membros do governo e representantes do corpo diplomático.

MSE.

Lusa/Fim
.

Inacio: Governu Fakar US$300,000 Miloens Povu Lahetan Benefisiu

.

Radio Liberdade - Friday, 28 October 2011 - Written by Acacio Pinto

Radio online - Prezidenti Komisaun F Inacio Moreira deskonten ho governasaun AMP ne’ebe durante ne’e fakar orsamentu ho kuantidade bo’ot US$300,00 miloens maibe la fo benefisiu ba povu.

Inacio hato’o kestaun ne’e ba radioliberdade.com iha uma fukun PN Kinta, (27/10). Inacio hatutan, tinan hat nia laran inklui OGE tinan 2012 loka hamutuk sei la iha benefisiu ba komunidade.

“Ita hare dadaun projetu fiziku sira uituan liu ida ne’e mak ita tenke husu, ejemplo ida mak be’e mos sira monta pipa barak maibe be’e nafatin la tun, estrada laiha kualidade,” Inacio kestiona.

Inacio husu kestaun ne’e entidade hotu labele nonok deit presiza hare hamutuk no tu’ur hamutuk hodi hanoin lisuk. Osan povo nian mak governu AMP jere mosu failansu bo’ot, tamba iha aliansa ne’e mak halo governante sira la rona malu.

Hatan ba Deputadu Inacio pontu de vista ne’e, Ministra Finansas Emilia Pires dehan, governu ne’e aprova osanmento kada tinan ne’e ba Povo laos ba governu AMP.

Emilia kontinua, see governu ne’e ema seluk mak kontiunua fali, ema hotu presiza kritika no husu atu osan sira ne’e tuir sistema jestaun finanseiru. Osan neb’e la gasta sei fila fali ba kofre estado no fundus ba infrastruktura tenki kontinua nafatin.

“Osan sira mak Ami la gasta sei haruka fila fali ba kofre estadu nain atu nune’e governu foun mak mosu mai lori osan hirak ne’e kontinua ba dezenvolvimentu nasaun ne’e nian,”Emilia konfesa.

.

DEPUTADO: " GOVERNO VAI PEDIR EMPRESTADO 33.1 MILHÕES DE DÓLARES AMERICANOS"

.

Timor Post - 27 de outubro de 2011 - Fonte do idioma: Tétum - Tradução de ZIZI PEDRUCO para o Timor Hau Nian Doben

O Governo está a planear em contrair um empréstimo no montante de 33.1 milhões de dólares americanos no próximo ano, para a construção e a reabilitação das  infraestruturas em Díli.

O deputado Arão Noé do comité G para as infraestruturas disse que, o plano da divida é baseado na alteração da Lei do Fundo Petrolífero, que declara que o governo pode usar o Fundo Petrolífero como garantia para contrair empréstimos

"O governo pode pedir dinheiro emprestado, mas tem de ser de acordo com a lei e o dinheiro tem de ser aplicado para o desenvolvimento do país", disse.

A estimativa para o Orçamento Geral do Estado para 2012 é de que vai ser no valor de $ 2.259,4 milhões de dólares americanos que serão provenientes do Fundo Petrolífero e 136.1 mil sem serem do Fundo.
.

MUITOS MINISTÉRIOS EM RISCO DE CORRUPÇÃO

.

Jornal Timor Post - 27 de outubro de 2011 - Tradução de ZIZI PEDRUCO para o Timor Hau Nian Doben

A Comissão Anticorrupção (CAC) já investigou mais de 20 casos de corrupção com base nos despachos do Ministério Publico (MP), dez destes casos as investigações já terminaram e foram remetidos de volta para o MP investigar.

" As investigações de dez casos já foram terminadas e enviamos para o Ministério Público para este formular as acusações, estas pessoas que cometeram estes atos são funcionários do Estado", disse Manuel Bucar, comissário adjunto da CAC para a prevenção da corrupção, aos jornalistas na terça-feira, no Centro de Convenções em Díli.

Bucar declarou que," de acordo com a lei, eles não podem revelar a identidade dos suspeitos, mas que com certeza que os processos de investigações feitos pela CAC aos agentes do Estado que cometeram abusos de poder, estes atos na verdade não deviam de ter sido cometidos, mas os suspeitos continuam a fazer o que eles querem."

Bucar acrescentou ainda que, " no nosso trabalho nós não estamos sujeitos a influências de ninguém, nós apenas temos a colaboração do Ministério Público, porque são eles quem fazem as investigações, nós temos uma grande esperança que as pessoas que cometeram atos de corrupção sejam responsabilizadas pelas suas ações de acordo com a justiça".
.

GOVERNO AMP FALHA NA EXECUÇÃO DO OGE DE 2011

.

Jornal Diário Nacional - Quinta-feira, 27 de outubro de 2011 - Tradução de ZIZI PEDRUCO para o Timor Hau Nian Doben

O deputado da bancada da Fretilin Inácio Moreira afirmou que, o governo da AMP falhou na execução do Orçamento Geral do Estado (OGE) para 2011.

Inácio disse que, pior ainda, muitos ministérios foram incapazes de executar o OGE de 2011, e em vários ministérios o OGE foi mal gerido.

" Quando todos os ministérios vieram apresentar os seus relatórios de execução do OGE de 2011, em alguns não houve problemas, e noutros houve, mas eu não posso apontar quais foram os ministérios que falharam na execução, mas eu quero dizer que, em geral, quase todo o governo da AMP falhou", declarou Inácio aos jornalistas na passada quarta-feira, no Parlamento Nacional.

Inácio explicou ainda que, " eles fazem tudo de acordo com a vontade e com o gosto deles, por este motivo, eu considero que os ministérios do governo da AMP quase todos foram mal administrados e falharam na sua execução", disse.

Ele duvida também na capacidade dos membros do governo que ocupam os cargos de ministros, vice-ministros e secretários de Estado, porque as perguntas que os deputados lhes fizeram, alguns não souberam o que responder e outros remeteram as questões para os diretores gerais porque eles é que sabiam responder.
.

KOMBATE KORRUPSAUN: DALAN SEI NARUK...?!

.

Husi: JOÃOZITO VIANA

Ikus-ikus ne’e, aktu korrupsaun ne’ebe mak involve ukun-nain balun nomos funsionariu publiku balun komesa reporta abertamente ona iha seminariu, workshop, jornal, radio, rede sosial, televizaun nomos sai ai-kanonik iha tempu misa no diskusaun iha tempu hemu kafé lokoraik. La hanesan tinan hirak liu ba, tanba tempu ne’eba ema barak senti tauk no duvida katak iha duni korrupsaun ka lae…?!

Agora, autoridades kompetenti sira mos koalia konaba korrupsaun; KAK ne’ebe halo levantamentu kazu, Governu rasik, preokupa mos husi Presidente da Republica, Parlamento Nasional, husi igreja, emprezariu sira, povu rasik no sosiedade sivil sira; husi osan lakon iha gaveta ukun-nain sira, simu prosen projeto “penyuapan” nian, mark-up folin sasan, simu grativikasaun to’o manipulasaun impostu. Pesoalmente, hau apresia bainhira hau akompanha progressu ne’e, minimu ema hotu komesa konsiente katak ita iha problema ho korrupsaun mak akontese iha ita ninia instituisaun estadu. Hanesan povu ida ne’ebe mak hamrok mos ba justisa sosial e ekonomia, hau senti hanesan simu “udan iha bailoron naruk”, tanba sei husik aktu korrupsaun buras ba beibeik, povu sei kiak ba beibeik no rai doben ne’e sei lakon ninia dignidade no soberania rasik.

Ema barak komesa konsiente mos katak, iha indiksaun forte ba korrupsaun ne’ebe mak rezulta ona buat barak: laiha kualidade ba projeto sira, espasu entre kiak no riku sira bo’ot ba beibeik, kualidade moris povu konaba fasilidades publiku sei hanesan mehi, valores justisa sosial e ekonomia komesa kanek no instituisaun estadu fraku ba beibeik. Tanba-ne’e, bainhira ema hotu konsiente katak iha duni korrupsaun, no komesa inisia asaun hasoru, hanesan povu ida senti orgulho tanba naroman lia los no prosperiedade komesa mai dadaun. Espera…!!!

Tanba-ne’e, ita hotu hakarak atu mosu atuasaun ida ne’e mak extraordinariu hasoru korruptor sira, implementa lei ho rigorozu, presiza iha kontrollu internal mak diak, jere osan estadu tuir prosidementu legal sira, nune’e labele to’o deit ba akuzasaun ka bazeia ba iha rumoris, maibe tenki halo dadaun ona prosekusaun ba se deit mak halo korrupsaun hanesan lider nasional sira hateten ho lian murak rai. Iha kestaun ne’e; instituisaun estadu sira, papel Ministeriu Publiku, polisia no Tribunal importante hodi aseleira prosesu kooperasaun, investigasaun no prosekusaun, nune’e povu bele iha espektasaun ba estadu no rai ida ne’e ninia futuru. Parte ida mos, sei lori ona korruptor sira ba iha prizaun bele hanesan meus shock-therapy balun hodi prevene aktu korrupsaun ne’ebe komete husi ukun-nain ka funsionariu publiku sira iha futuru.

Halolon didiak, aktu korrupsaun ne’ebe rekomenda husi KAK, PDHJ (lee: antes KAK hari’i) no sosiedade sivil ba iha Ministeriu Publiku seidauk konsege halo akuzasaun ne’ebe ho montante osan ne’ebe bo’ot, tanba hasoru limitasaun oioin konaba aprezentasaun materia evidensia, laiha lei konaba komprovasaun inversa, difisil atu hasai ukun-nain iha imunidade, iha indikasaun korrupsaun ne’ebe legaliza husi lei nomos orgaun estadu sira seidauk hatudu vontade diak atu koopera ho instituisaun kombate korrupsaun. Hodi nune’e, prevene no kombate korrupsaun hanesan la’o neneik liu, iha tempu mak hanesan orsamentu estadu bo’ot ba beibeik no iha indikasaun forte loke dalan barak liu tan iha ba aktu korrupsaun.

Hau atu dehan katak, maske buat balun komesa nakloke, kazu ki’ik balun komesa levanta no mosu ona konseinsia publiku ba impaktu husi korrupsaun ba dezenvolvimentu iha ita nia rai maibe atu kombate korrupsaun dalan sei naruk. Ita hein…!!!

Obrigado wain!!!
.

MTCI should not blame small enterprisers recklessly

.

Suara Timor Lorosa'e, October 27, 2011 language source: Tetun

MP Inacio Moreira from Fretilin has called on the Minister of Commerce, Tourism and Industry (MTCI) not to blame small enterprisers and businessmen recklessly.

"Corruption is firstly engaged by the state leaders, particularly the Government, therefore we should not blame grass root people recklessly," "corruption is engaging the people who save the state's money, therefore they should not link this issue with other people recklessly," he said.

Moreira added that sometimes people faced difficulty in issuing their documents, this was because those Government's officials who serve the people was not good, therefore the people bribe them in order to fasten the process of issuing their documents.

"Some people engage in corruption, because it is caused by the service of the Government's officials.They have to bribe the staff to fasten the process of their documents and this is not the fault of the people but the fault of the servants," he said.

MP Moreira was responding to the statements of the Minister for MTCI Gil da Costa Alves, stating that the grass root people also engaged in corruption.
.

Govt to borrow US $ 33.1 million: MP

.

Timor Post, October 27, 2011 language source: Tetun

The Government is planning to borrow money totally US $ 33.1 million next year for building and rehabilitating infrastructures in the Capital of Dili.

MP Arao Noe from the Committee G for Infrastructure said the plan of the debt is based on the amendment of petroleum fund law which states that the Government uses the country's petroleum fund as guaranty to borrow money.

The Government can borrow money, but it should be based on the law and should be aimed at developing the country, he said.According to the general state budget estimation for 2012 is US $ 2.259,4 million from the petroleum fund and non-petroleum fund is USS $ 136,1.
.

Horta pledges to convey people's concerns

.

Radio Timor-Leste, October 27, 2011 language source: Tetun

President Jose Ramos Horta has pledged to convey Maubara local residents' concerns over the roads and other infrastructures issue to the Government.

Horta said the Government has the competence to build roads and infrastructures in the rural areas. He also said the Government has the competence to execute the state budget and implement its plan; and infrastructures in the rural areas.

He also said the Government has the competence to execute the state budget and implement its plan; therefore he will present the people's concerns to the Government.

He added that he will help support the proposal of the local residents which relates to the competence of the presidency.
.

Quinta-feira, 27 de Outubro de 2011

“Ministeriu Barak Risku Korupsaun”

.

Jornal Timor Post - Kinta, 27 Outubru 2011

Komisaun Anti Korupsaun (KAK) halo ona prosesu investigasaun ba kazu korupsaun 20 resin bazeia ba despaishu Ministeriu Publiku nian, husi numeru ne’e kazu 10 maka termina ona investigasaun hodi haruka fali ba MP hodi halo investigasaun.

“Kazu 10 ami termina ona investigasaun no haruka ona ba Ministeriu Publiku hodi halo akuzasaun, ema sira ne’ebe komete iha aktus ne’e mai husi Fungsionariu Estadu nian,” dehan Adjunto Komisariu ba Prevensaun KAK, Manuel Bucar ba Jornalista sira, Tersa, loron (25/10) iha Centro Convensaun Dili.

Bucar haktuir, bazeia ba lei, ami labele fo sai identidade suspeitu nian, mais konserteza prosesu investigasaun ne’ebe KAK halo ba ajente estadu ne’ebe komete abuju de poder katak hahalok ne’ebe tuir lolos labele halo mais suspeitu kontinua halo tuir sira nia hakarak.

Bucar haktuir tan,” Ami nia servisu laiha influensia husi parte ne’ebe de’it, ami so iha koperasaun servisu diak ho Ministeriu Publiku tamba sira mak nain ba investigasaun, ami iha esperansa boot ba ema sira ne’ebe komete aktu korupsaun sei responsabliza ba sira nia hahalok tuir dalan justica,” dehan nia.
.

“Governu AMP Failha Ezekuta OJE 2011”

.

Jornal Diario Nacional - Kinta, 27 Outubru 2011

Deputadu bancada FRETILIN, Inacio Moreira hateten, Governu AMP failha iha nia ezekusaun orsamentu Jeral Estadu tinan 2011.

Aat liu tan, Inacio hateten, Ministeriu barak maka inkapasidade ezekuta OJE 2011 iha kada Ministeriu nebe nia lidera no utiliza sala OJE 2011.

“Durante Ministeriu hotu ne’ebe mai hato’o sira nia relatoriu ezekusaun OJE tinan 2011, balun la iha problema, balun iha, maibe halo hau labele hatudu, Ministeriu ne’ebe mak failha iha ezekusaun, hau hakarak fo sai enejral deit katak, kuaze Governu AMP ninia hotu-hotu failha,” dehan Inacio ba Jornalista sira, Kuarta loron (26/10), iha Uma Fukun parlamentu Nasional.

Inacio esplika,” Sira halo tuir deit sira nia gostu no hakarak, ho razaun ne’e, hau konsidera Ministeriu ne’ebe lidera husi Governu AMP kuaze nia ezekusaun no nia implementasaun lao la los no iha failansu,” nia hateten.

Nia mos duvida ho kapasidade membru Governu sira ne’ebe tuur nuudar ministru, vise Ministru no sekretariu Estadu, tamba pergunta ne’ebe deputadu husu ba, balun lahatene atu resposta saida? No balun fo fali ba nia diretor jeral mak hatan.
.

SEJD Manitelu Sente Triste “Fakar Osan Saugate Ba Artimarsiais”

.

Jornal INDEPENDENTE - Kinta, 27 Outubru 2011

Sekretariu Estadu Joventude e Desportu (SEFD), Miguel Manitelu husu atu grupu artimarsiais no arte ritual iha konsensa pas no dame, tamba governu durante ne’e fakar osan atu harii dame, maibe realidade elementu husi artimarsiais balun kontinua komete violensia.

“Se ita fakar Povu nia osan, hakarak halo dame no pas ne’e, ita hanesan sama iha ruin barak nia leten, iha ran barak nia leten,” dehan nia, iha Palasio Governu horseik.

Nia dehan tan, bainhira lideransa artimarsiais fo treinu laos treinu tuku no tebe, maibe tenki forma mos sira nia karakter hodi nune’e bele muda ema nia mentalidade.

SEJD Manteilu mos hatutan,” Akontese iha modalidade balun, iha disportu, forma ema, la respeita fali lei, ida ne’e mak hau haree hanesan problema,” dehan Manitelu.

Enterntantu konfrontasaun entre grupu artemarsiais komesa akontese fali iha Dili laran, hanesan balun akontese iha Distritu hodi rejulta komunidade sira sai vitima ba asaun grupu artimarsiais sira ne’e.
.

“KAK Detekta Kazu Korupsaun Iha MTCI”

.

Notisia Husi TVTL - Iha Kuarta Kalan, 26 Outubru 2011

Komisaun Anti Korupsaun (KAK) identifika korupsaun iha Ministeriu Turismu Comersiu Industria (MTCI), tamba lakon kontrolu ba fos MTCI no mos fo legalidade ba kompania kuaze 3000 resin hodi rejistu nu’udar kompania maibe la tuir kriteriu.

Komisaun Anti Korupsaun tersa-feira ne’e, hala’o seminariu ho Ministeriu Turismu Comersiu Industria ho Tema “Papel KAK Nian Atu Kombate no Prevene Korupsaun” iha Centro Convensoens Dili, Tuir adjuntu ba prevensaun KAK, Manuel Bucar katak, wainhira KAK hala’o inspensaun iha MTCI identifika iha iregularidade barak maka akontese, hanesan fo legalidade ba kompania sira sein liu husi kriteriu, lakon kontrolo ba fos MTCI nomos iregularidade iha prosesu konstrusaun armajen.

“Failansu barak ne’ebe ami haree iha monitorizasaun katak, parte MTCI la dun tau matan ba fos ne’ebe iha armajen no fos sira ne’e sai at, ami mos hare kompania barak mak halo sira nia rezistu iha ne’eba e la tuir kriteriu ruma, kompania sira ne’e maizumenus 3000 ital, ida ne’e bele mosu korupsaun, tamba ema ne’ebe mak laiha kualidade oinsa nia bele halo projeitu, se nune’e orsamentu estadu nia lakon, kuandu orsamentu estadu nia lakon ida ne’e maka ita bolu korupsaun,” dehan Bukar.

Kona ba kestaun ne’e Ministru Gil Alves rekoinese, korupsaun akontese la’os de’it iha estadu maibe iha fatin hotu-hotu.

Depois de ezistensia KAK durante tinan ida resin, konsege hala’o ona identifikasaun ba kazu korupsaun hamutuk 18, husi kazu hirak ne’e balun identifika involve husi membrus Governu no balun funsionariu Publiku.
.

“Komunidade Ermera Kontinua Halerik Ba Bee Moos no Estrada”

.

Notisia Husi TVTL - Iha Kuarta Kalan, 26 Outubru 2011

Komunidade Suku Lauala infrenta problema falta bee moos, kondisaun estrada la favoravel no falta eletrisidade.

Difikuldade hirak ne’e hato’o husi komunidade ne’ebe hela iha Suku Lauala Sub Distritu Gleno, Distritu Ermera, Tersa-feira semana ne’e, tuir komunidade sira katak lideransa barak maka la’o tun la’o sae iha fatin ne’eba maibe to’o agora Governu la tau matan ba kondisaun ne’ebe sira infrenta iha area refere.

“Iha fatin ida ne’e bot sira Durante ne’e la’o tun la’o sa’e iha ami nia Suku maibe la tau matan baa mi e dezenvolvimentu ba ami laiha, to’o agora ami nia estrada kontinua at, povu nunka hetan bee mos, kuandu to’o tempo udan ami se kalen ba udan been mak hodi tein no haris, kuandu bain loron ami buka bee dok mak foin hetan bee, dala ruma bainaka mai bizita ami kuandu ami bee laiha ami la bele halo buat ida, dala ruma bainaka sira fila tiha dehan ami maka kante’en mais loloos bee mak laiha,” dehan Komunidade ho tristeza.

Ba kestaun ne’e, komunidade sira mos lamenta tebes ba programa Governu nia ba infraestrutura, tamba sira hatama ona proposta ba Governu maibe nia rejultadu to’o agora laiha.
.

“Chefe Suku Rekoinese, Kobransa Ilegal Hodi Sosa Fos MTCI”

.

Notisia Husi TVTL - Iha Kuarta Kalan, 26 Outubru 2011

Iha Suku Lauala Sub Distritu Gleno, Distritu Ermera, Tersa-feira semana ne’e, Chefe Aldeia Herbila-hat Alberto Fatima Martins informa katak, hahu husi fulan Marcu tinan ida ne’e, sira entrega ona osan ho montante U$12 kada Chefe de familia ba Chefe do Suku hodi hola fos ho marka MTCI, maibe to’o agora sira seidauk simu fos refere no mos osan ne’ebe sira atama ema la fo fila.

“Ami hatama osan, fo iha Chefe do Suku hodi sosa fos MTCI, maibe to’o agora ami hein fos lamai, tamba ne’e ami hakarak buka tuir dalan ida ne’ebe leurai lori osan ba hatama nene, hatama husi se? karik ami hakarak fo fila de’it ami povu nia osan, ho nune’e ami labele sisi malu, ami husi Aldeia 3 ne’e hatama osan hamutuk kada familia U$12, tamba kada familia ida tenki hola saka ida, entaun ami mos kompri hodi atama osan iha Liurai maibe to’o agora ami la rona nia rejultadu,” dehan Chefe Aldeia ne’e.

Hatan kona ba kestaun ne’e, Chefe Suku Lauala Bendito Soares rekinese katak, informasaun ne’e los no osan hirak ne’e nia intrega ba pesoal balun ne’ebe servisu iha MTCI, maibe to’o agora nia mos seidauk rona rejultadu.

“Osan ne’e hau rasik mak simu duni husi populasaun e hau lori ba fo fila fali Senhor ida, senhor ne’e dehan nia mak atu ba koalia MTCI para drop fos ne’e mai,” rekoinese Chefe do Suku Bendito.

Suku Lauala, kompostu husi Aldeia 3 ho total populasaun hamutuk 258.
.