Sábado, 30 de Abril de 2011

Horta will consult Gusmao and Catholic Church to run for elections

.

Diario Nacional, April 28, 2011 language source: Tetun

President Jose Ramos Horta said he will make a consultation with Prime Minister Xanana Gusmao and the Catholic Church before running for the presidential elections that will be held in 2012.

Horta stressed that he will consult the Prime Minister and the Catholic Church about his nomination and will publicly announce it.

“I have not yet made a decision, but I will make a reflection to nominate myself or not.

But in my mind I will not, but sometimes it will not become true,” Horta said.
.

Xanana Gusmão, em congresso, exorta CNRT a recusar a violência eleitoral

.

Díli, 29 abr (Lusa) -- O presidente do CNRT, Xanana Gusmão, disse hoje que a democracia obriga a compromissos dos atores políticos do país e exortou os delegados ao II Congresso a recusarem a violência e a intolerância nas campanhas eleitorais.

Xanana Gusmão, no discurso de abertura da segunda reunião magna do partido que fundou em 2007, salientou que o Congresso Nacional da Reconstrução de Timor-Leste (CNRT) "foi criado para participar de forma ativa na estabilidade nacional e contribuir para o fortalecimento dos valores da democracia em Timor-Leste".

Afirmando que cabe aos atores políticos "procurar corrigir e renovar ante os obstáculos à democracia, e levar as sociedades a mudar de mentalidades e comportamentos", o presidente do CNRT ocupou parte da sua intervenção com a preparação dos próximos atos eleitorais, previstos para 2012.

"Os delegados têm oportunidade de refletir no Congresso sobre o sentido das eleições e assumir o espírito da democracia, recusando a violência, a intolerância política, as ameaças e provocações, as acusações sem sentido, nas próximas campanhas eleitorais (presidenciais e legislativas)", declarou.

Insistindo no tema, Xanana Gusmão defendeu que o partido "deve dar a máxima relevância aos deveres que estipulou, nomeadamente de educar o povo para os valores democráticos, o que significa assegurar a tolerância, respeitar os outros, comprometer-se com a não-violência e desenvolver a paz".

"Em vários países do mundo, estamos a assistir ao fenómeno da chamada 'revolução popular', em que os povos se levantam para exigir a democracia porque não querem viver mais em regimes antidemocráticos, que não dão liberdade de expressão e violam os direitos humanos fundamentais", disse o primeiro-ministro.
.

Xanana Gusmao Kandidatu Uniku ba Prezidente CNRT

.

Written by CJITL Election Team - Saturday, 30 April 2011

Breaking news, Atual Prezidente partidu CNRT, Kay Rala Xanana Gusmao kontinua sai hanesan kandidatu uniku ba prezidente foun CNRT periodu 2011 - 2017.

Tuir observasaun CJITL Eletion Team iha fatin kongresu hatudu katak lista kandidatus tolu ba strutura foun ne'ebe aprezenta ba meja kongresu, hotu - hotu propoin Xanana Gusmao atu kaer nafatin CNRT ba periodu 2011 - 2017.

Naran seluk ne'ebe sei hadau malu iha poisaun vice prezidente, Sekretariu jeral no vice sira maka hanesan; Bendito Freitas, Agio Pereira, Dionisio Babo, Virgilio Smith, Jacinto Rigoberto, Cecilio Caminha no Isabel Ximenes.

Ekipa verikasaun iha hela prosesu verifika lista kandidaturas husi proponentes sira. ***
.

O JOSÉ É BOM RAPAZ! PARABÉNS!

.

MAU DICK - 30 de abril de 2011

O José é bom rapaz
E faz hoje anos
O José é muito capaz
E ama todos os manos

O José estudou lei
E faz hoje anos
O José também "mehi"
E ama todos os manos

O José é nacionalista
Um defensor da juventude
O José é Benfiquista
E cheio de virtude

Parabéns e muitas felicidades, José Kai Lekke Sousa-Santos!
.

II Congresso do CNRT é oportunidade interna para desenvolver o espírito crítico - Xanana Gusmão

.

Díli, 29 abr (Lusa) -- O presidente do CNRT, Xanana Gusmão, disse hoje que o II Congresso do partido "vai definir e aprofundar o papel do partido no contexto político e será uma oportunidade para os seus militantes desenvolverem o espírito crítico.

"Este Congresso é uma oportunidade para o partido ver o que tem de corrigir, as decisões que deve tomar para se alargar e capacitar, e uma oportunidade para os delegados debaterem e aprofundarem princípios, abrindo caminho para o pensamento crítico", disse.

Xanana Gusmão falava na sessão de abertura do II Congresso do CNRT, em Díli, que reúne mais de 900 delegados de todo o país.

No seu discurso, além de exaltar os valores da democracia e apelar à recusa da violência nas campanhas eleitorais de 2012, Xanana Gusmão falou também para dentro do partido, salientando a diferença entre o II Congresso e o primeiro, realizado em 2007, e que teve natureza constitutiva.

"O Congresso é o órgão máximo do partido, para tomar decisões importantes, quer para o partido, quer para o povo", afirmou.

O presidente do partido, enalteceu os "6.225 timorenses que assinaram a declaração" que levou à fundação do CNRT, lembrando que é um partido relativamente recente, mas que neste seu segundo Congresso já consegue reunir representantes eleitos pelas bases, "de todos os sucos" (nível de freguesia).

"Como um partido novo, o processo de montagem das estruturas foi lento, mas hoje podemos dizer que a criação de estruturas está quase concluída", disse.

Xanana Gusmão apontou como caminho a seguir pelo CNRT "continuar o compromisso com a reforma das instituições e da sociedade, como base para a construção do Estado".

O também primeiro-ministro indicou como outros compromissos do CNRT procuram "reforçar o conceito de soberania", "incentivar as instituições a participarem no processo de boa governação", "continuar a reformar a Justiça", reconstruir o espírito nacional numa cultura de direitos, mas também de deveres, "reduzir as disparidades sociais e promover a justiça social".

Xanana Gusmão concluiu afirmando ainda que o partido deve procurar "motivar as novas gerações a tomarem consciência de que a desunião enfraquece o país, e assegurar a todos os parceiros sociais a estabilidade política e social em Timor-Leste, como um pilar importante para o desenvolvimento nacional".

MSO.

Lusa/Fim
.

Sexta-feira, 29 de Abril de 2011

Timorese man dies after vehicle accident

.


DEFENSE MEDIA RELEASE

A Timorese man has died and another remains in hospital after a motor vehicle accident involving ADF members of the International Stabilisation Force (ISF) in Timor Leste yesterday afternoon.

At around 7.00pm local-time on Thursday, 28 April 2011, a motorbike, carrying two Timorese men, collided with an ISF Land Cruiser in Dili.

The two Timorese men on the motorbike sustained serious injuries, were treated at the scene and transported to Dili hospital where one of the men later died.

Acting Chief of Joint Operations Rear Admiral Ray Griggs said the accident was now under investigation by the Timor-Leste National Police (PNTL).

“On behalf of the ADF, I offer my heartfelt condolences to the family of the man who has unfortunately died in this very sad incident,” Rear Admiral Griggs said.

“ISF officers have already spoken with the families of both men involved in the accident and will work closely with Timorese authorities over the coming days to ascertain exactly what occurred.”

Three ADF personnel were travelling in the ISF Land Cruiser at the time of the incident.

One ISF member sustained superficial injuries during the collision and has received medical treatment.

Another ISF member involved in the accident was admitted to the ASPEN medical facility for monitoring but later released.

The vehicle was travelling west along Comoro Road, near San Miguel College, when the accident occurred.

Media contact:

Defence Media Operations 02 6127 1999 or 0408 498 664
.

MTCI Aloka Orsamentu 3 Mil Sosa Produtu Lokal Rihun 10 Toneladas

.

Josefa Parada - Sesta, 29 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Maske mudansa klimatika afeita halo povu agrikultura nia produsaun produtu lokal tun, maibe Orsamentu Geral Estadu tinan 2011 husi Ministeriu Turismu Comersiu Industria (MTCI) aloka ona 3 Miloens atu sosa produtu lokal.

“Ami persiza 10.000 toneladas, maibe depende ba orsamentu ne’ebe iha,” dehan Ministru Turismu Comersiu Industria Gil da Costa Alves ba STL iha Merkado Lama, Dili, Kinta,(28/04).

Nia esplika liu katak, maske produtu lokal henesan batar no haree tinan ne’e tun, maibe produtu seluk hanesan, forekeli, koto, foremungo, mina nu’u, no seluk tan bele suporta produtu lokal iha prosesumentu ba seitor pribadu. Ne’e duni iha fulan Maiu nia laran komesa kompras ona.

“Ami hatene tinan ida ne’e produsaun agrikultura tun, maibe produtu laos ita hare deit ba batar ou hare’e maibe iha komponente 6 bele sosa bele fo benefisiu ba povu agrikultura kapasidade atu sosa hahan bele komsumi,” dehan nia.

Tuir nia, programa “Povu Kuda, Governu Sosa” bele ajuda povu atu hetan osan, ne’eduni MTCI sosa produtu ne’e bele hasae folin hanesan bele sosa fini seluk bele hamoris an, Ne’eduni estado tenki sosa povu nia produtu lokal seluk bele povu hetan osan.

“Orsamentu 3 miloens aloka ona atu sosa produtu lokal mantein nafatin. Ne’eduni iha fulan Maiu ami komesa halao kompras iha distritu 13,” katak Gil.

Iha parte seluk Direitur Geral MTCI Jorzina Manuel Corteral sublina katak, orsamentu atu sosa produtu lokal 3 miloens bele kompras produtu lokal hodi fo benefisiu ba povu agrikultura tanba MTCI tenki kordenasaun ho Ministeriu Agrikultura bele sosa produtu lokal.

Thomas Soares hanesan povu agrikultur salenta katak, tinan produtu local menus maibe Governu ajuda povu agrikultura bele sosa produtu local hanesan fehuk ropa, forerai, tanba produsaun hare’e batar mas produtu seluk bele sosa hodi sira hetan osan fasilita nesicidade uma laran.

Entertantu Manuel Pinto estudante finalista UNTL salenta katak, governu tenki sosa povu agrikultura nia produtu local bele fo benefisiu hodi hetan osan, tanba povu agrikultura moris ho produtu local. Jef
.

HIV/SIDA Oho ‘Ema Dili’ 18

.

Josefa Parada - Sesta, 29 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI – Dadus Ministeriu Saude nian liu husi laboratorium nasional, hatuur Distritu Dili hanesan primeiro lugar moras HIV/SIDA haknuuk. Komesa husi tinan 2003 too agora, moras ida nee, oho ona ema sanulu resin walu (18), nebee rejistu nudar habitantes Kapital Dili.

Tuir Dili nia kotuk, Distritu Bobonaro tama kedas segundo lugar. Moras ida nee rejista ona kazu 186 iha teritoriu Timor-Leste tomak, ho idade entre 25 too 44.

“Kuaze moras HIV/SIDA kona ema ho idade 25-44. Dadus hatudu, maioria iha cidade Dili, nebee hetan kazu HIV/SIDA hamutuk ema 186, no sira nebee halao prosesu kurativu (ARV) hamutuk 44 pessoas. Moras HIV/SIDA hamate ona ema 18,” katak Kordenador Nasional HIV/SIDA Ministeriu Saude, Duarte Marçal de Araujo ba jornalista sira, iha Salaun Enkontru Hotel Vila-Verde, Dili, Kinta (28/04).

Duarte haktuir, hafoin Dis­tritu Dili, sigundu distritu nebee numeru aas ba moras HIV/SIDA mak Bobonaro hamutuk ema 15. Husi numeru nee, mate ona nain tolu (3), no ema halo kurativu ba moras nee nain 3 mos. Terseiru Distritu mak Baucau hamutuk ema 8, maibe mate seidauk iha.

Nia mos informa, total ema 226 pozitivu hetan moras HIV/SIDA, mane hamutuk 110, no feto 116. Needuni, HIV/SIDA ba mane 49%, feto 51%. Too oras nee, moras HIV/SIDA iha TL hamate ona ema hamutuk 23.

Entretantu, Sekretariu Jeral Komisaun Nacional Luta Hasoru HIV/SIDA (KNLHS), Rui Carvalho, mos rekoinese, Distritu Dili nia numeru aas liu, tamba Dili hanesan kapital ida nebee sai centru ba ema hotu-hotu atu mai buka servisu, centru ba fatin hot-hotu ba ema mai konsentra. Entaun iha aktividade barak mak akontese iha no iha problema barak mak mosu.

“Hau hanoin Dili barak, tanba ema hotu mai konsentra iha nee, tan nee aktividade barak mak halo hotu iha nee. Ita hare katak, ida nee fo vantajem ba ema hotu, atu halo aktidade iha Dili. Ema mai barak iha nee, hodi kria oportunidade ba aktividade nebee bele hadaet moras HIV/SIDA. Entaun oinsa mak servisu husi organizasaun hot-hotu ninian atu halo prevensaun ba HIV/SIDA iha Dili,” Rui esklarese.

Atu prevene, tuir Rui katak, persiza liu husi faze 4. Ida mak fo informasaun ba ema hotu nebee seidauk iha tinan ou idade too atu kaben. “Prevensaun sigundu konaba hadet inan ba oan. Inan nebee hetan HIV bele hadaet virus ba oan. Terceiru, parseiru seksual, labele troka malu pa­sangan, tenki liu husi pasangan ida nebee mai husi fen ho laen ka namoradu.

Wainhira sai ba rai dook, hanesan dook husi laen ho fen ou namoradu, tenki setia ba malu. Faze ikus mak ema hotu tenki habitua uza kondom nudar alternativa hodi prevene moras HIV/SIDA,” nia esplika.

Iha parte seluk, Imelda Mota, nudar Jornalista Timor Post, sinte triste tanba haree dadus nebee fo sai husi Ministeriu Saude, liu-liu persetajen nebee barak liu mak feto sira. Tan nee, nia sujere ba Governu no parseirus nebee servisu luta kontra HIV/SIDA iha rai nee, atu koopera diak liu tan, oinsa prevene moras nee atu daet ba bebeik iha komunidade nia leet.
“Hau
espera katak Governu hamutuk ho parseirus nebee servisu luta kontra HIV/SIDA, habelar liu tan edukasaun no koinesimentu ba komunidade atu labele involve aan iha hahalok seksual livre, nunee HIV/SDA labele buras iha rai doben nee,” Imelda hatete.

Nunee mos husi Lider Komunitariu, Xefi Suku Kaicoli, Hipolito Marques husu ba Governu atu halo check up ba ema estranjeirus konaba moras HIV/SIDA antes tama TL, liu-liu tama iha Kapital Dili.

“Ita nia Governu presiza kria mekanismu ida atu hapara ema estranjeirus nebee husi nasaun seluk mai halo relasaun seksual livre ho ema Timo, nunee fasil ba ema hotu atu hetan moras ne’e,” Hipolito dehan.

Prevene HIV/SIDA

Nudar meius ida atu prevene HIV/SIDA, Komisaun Nacional Luta Hasoru SIDA (KNLHS), hamutuk ho governu inklui NGO lokal no Internasional, konvoka workshop ida ho tema Orienta­saun Training ba Staff no Mem­brus KNLHS, hodi diskuti oinsa hasae koinesementu ba preven­saun HIV/SIDA iha Timor-Leste.

Sekretariu Jeral Komisaun Nacional Luta Hasoru HIV/SIDA (KNLHS), Rui Carvalho, hateten, workshop ida nee atu fo orien­ta­saun ba membrus no staff sira iha Komisaun Nacional Luta Hasoru HIV/SIDA ninian. “Membrus si­ra nee kompostu husi 22, maibe ami mutiplika sai fali 44,” esplika Rui.

Nia haktuir, objetivu husi work­shop ida nee, atu fo koine­si­mentu diak konaba funsaun ko­misaun HIV/SIDA ninian. “Ita ha­ree ba komisaun ida nee, mai husi parte hotu, tanba nia mem­brus mai husi NGO sira, mai husi Governu nebee relevante ho pro­grama HIV/SIDA ninian nomos sosiadade sivil, inklui PNTL, no F-FDTL,” teknik Rui.

Sugundu objetivu, katak Rui, atu haree oinsa mak hasae kapa­sidade no koinesimentu mem­brus ninian diak liu tan konaba informasaun ba HIV/SIDA, no situasaun jeral HIV/SIDA iha Timor-Leste tomak.

Rui hatutan, terceiru objetivu atu fortifika diak liu tan oinsa mak sira nia funsaun ho mandatu ne­bee fo ba sira, bele halao didiak, hu­si servisu nebee sira halo. Ba dala ikus liu, oinsa mak atu halo fun­saun husi membrus ninian sai ko­misaun haat (4), nebee fahe sub ko­misaun ha­nesan; prevensaun no edukasaun ninian, klinik service ou servisu klinika, Volunteer Confidential Counseling Testing (VCCT), no sub komisaun multi sektoral.
Funsaun husi komisaun nasional HIV rasik, mak oinsa atu halo monotorizasaun, halo evaluasan ba papel, no kria politika hodi implementa ba HIV/SIDA iha TL tomak.

Kordenador Nacional HIV/SIDA Ministeriu Saude, Duarte Marçal de Araujo reforsa mos katak, Timor Leste, nudar nasaun foun, numeru prevalensia sei menus 1%, maibee sai ameasa boot ba nasaun iha futuru, tanba tinan ba tinan numeru ema kona moras HIV/SIDA aumenta.

Duarte hatutan, papel Minis­teriu Saude ba prevensau HIV/SIDA iha TL, hanesan kria politika no estratejia hodi prevene HIV/SIDA, kria dalan, fo tratamentu ba pasiente positivu HIV (ART), STI no infeksaun, fahe koinesimentu ba ema atu uza kondom, hanesan alternativa hodi prevene moras HIV/SIDA, no prepara ai moruk iha klinika nebee ho sustentavel.

“Moras HIV/SIDA daet husi ema sira nebee halo relasaun seksual la uza kondom, troka saringa ka daun, daet husi tato ho jilet, hetan husi ema nia ran nebee infensaun HIV, daet mos husi inan ho infesaun HIV ba oan. Tan nee, ita presiza kuidadu ho hahalok sira nee” teknik Duarte.

Vice Presidente KNLHS, Aguia Belo Ximenes haktuir mos katak, sub komisaun Volunteer Confidential Counseling Testing (VCCT), presiza harii hodi bele enkoraja no fo apelu preventivu ruma husi media ba publika, atu ema bele sinte hakmatek no berani koko ran.
“Ita harii sub misaun servisu kliniku nia funsaun atu bele en­kon­tru ho Doutor, Infermeiru no Par­teira sira nebee servisu iha parte kli­nika, hodi hatene klean liu tan ko­naba sira nia servisu,” nia dehan.

Entertantu Hilario Gonçal­ves, nudar komunidade, husu ba governu atu servisu diak liu tan hodi prevene diak liu tan moras HIV/SIDA nee, tanba moras nee too ohin loron komesa daet ba bebeik iha komunidade nia leet. “Ami nudar povu, husu atensaun boot governu nian, atu oinsa atu habelar informasaun ba iha ko­munidade husi nasional no povu area rural, hodi hadook aan nudar prevensaun ba ema Timor oan atu hetan moras HIV/SIDA,” sujere Hilario. Fal
.

Kongresu CNRT Daruak, Determina Lideransa Foun

.

Josefa Parada - Sesta, 29 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI – Delegadus Partidu Con­selho Nacional Reconstrução de Timor (CNRT) nian hamutuk 995 husi distritu 13, ohin Sesta (29/04), konsentra iha Dili hodi tuir kong­resu nasional CNRT bad ala rua. Kongresu nebee halao durante loron tolu nee, sei deter­mi­na mos lideransa foun hodi halao knar partidu nian ba tinan lima oin.

“Ami espera katak kongresu bele hasai buat importante tolu, maka hili liderasan foun partidu nian, programa politiku CNRT nian, no atu halo desizaun po­litika espesifika balun kona ba pozisaun partidu nian atu kandi­data nia ema ba Prezidente Re­publika no oinsa atu halo koli­ga­saun,” haktuir Sekretariu Jeral CNRT, Deonisio Babo ba STL iha Sede CNRT, Bairo Guirilhos, Kinta (28/4).

Nia esplika, CNRT nudar par­tidu ida nebee hamriik hodi kom­pleta misaun ida uluk mak hanesan liberta povu husi kiak, mukit, ha­malaha no husi terus no tauk.

Nunee mos Membru Partidu CNRT, Fernanda Lay espera ka­tak, kongresu ba dalarua nebee halao iha Eis Merkadu Lama, Sesta (29/04) too Domingo (01/05) nee, bele hetan susesu.

Entretantu Deputadu Arão Noe de Jesus C.Amaral husi Bankada CNRT mos hatutan, kongresu daruak nee atu hili fali lideransa partidu nee rasik, estatutu partidu ninian no atu difini hikas linha jerais CNRT ba futuru.

“Ami hein katak kongresu ida nee bele hili no aprova fali lideransa partidu nee rasik no segundu estatutu partidu ninian no iha mos linha jerais partidu CNRT manan karik, saida maka CNRT halo. Tamba nee maka kongresu nee importante,” Arão esplika.

Tuir Deputadu Pedro dos Martires da Costa, segundu kongresu nasional CNRT nian nee hanesan atu halo avaliasaun ba partidu, no reestruturasaun ba organiku partidu nian.

“Kongresu nee tuir ajendamentu ami nian, ami haree ba programa partidu nian ba tinan 4 ho estrutura foun ba lideransa foun atu akompanha Prezidente CNRT Kay Rala Xanana Gusmão atu lori CNRT nee ba dezafiu foun ba dezen­volvimentu nebee sai motivu partidu nian,” komenta Pedro.

Deputada Virginia Ana Belo husi Bankada CNRT hatete, konaba kongresu, buat hot-hotu preparadu ona. “Buat hot-hotu ha ona preparasaun no kompletu hodi hein iha loron 29 nee bele halao atividade segundu kongresu CNRT nian,” Virginia dehan.

Husi Partidu Fretilin, Deputadu Joaquim dos Santos hatoo parabens ba militantes hot-hotu husi CNRT nian, nebee hanoin atu produz vizaun politika diak iha kongresu nee nia laran. Nia espera katak, kongresu nee bele sai modelu husi aspetu sosio-ekonomiku, moral no juridika, atu sidadaun seluk bele halo tuir sira.

“Labele kritika ema seluk mo­ris tuir prinsipiu metodu de­mo­kratiku, mais keta halo sira koalia tiha halo fali buat seluk. En­taun parabens tamba sira bele realiza kongresu i diak ba ita nia nasaun TL, nee dereitu politika sidadaun ninian, laiha ema ida dehan nee la bele halo. Nee sira nia dereitu,” tenik Joaquim. car/jay
.

Ezistensia Fretlin Mudança Hamosu Polemika

.

Josefa Parada - Sesta, 29 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI – Ezistensia Frente Recon­strução Timor-Leste Inde­pen­den­te–Mudança (Fretlin-Mu­dan­ça) sei problema hela ho di­rei­tu pro­pretariu sigla. Maske deklara aan sai husi CNRT, hodi ba rejista iha Ministeriu Publiku, maibe sei hein legalidade nebee mai husi desi­zaun final tribunal nian.

Tuir Deputadu Bankada Fre­tilin, Joaquim dos Santos, tribunal labele admiti sigla nebee ha­nesan. Tanba dereitu autor nee ida deit. Naran ida Fretilin nee, so militantes Fretilin maka iha de­reitu ba propetariu sigla. See ida nee maka tribunal admiti, entaun tribunal viola Fretilin nia dereitu fundamental.

“Ita respeita sidadaun hot-hotu nia dereitu politiku nebee ga­rante ho konstituisaun kona ba liberdade atu iha opsaun politika no mos obrigasoens etika no morais. Ema ida labele kestiona sira nia li­berdade no konsiensia hodi halo op­saun politika, mas keta haluha fo res­peitu ba sidadaun nia liberdade op­saun politika, labele viola fali ema se­luk nia direitu fundamental nebee ga­ranti iha konstituisaun no lei,” ha­tete Joaquim ba STL iha PN, Kinta (28/4).

Politikamente, katak Joaquim, sira (Fretlin-Mudança, red) nia dereitu, mais juridikamente tribunal tenki haree didiak katak dereitu nee mai para atu produz efetus ba partisipasaun popular iha dezenvolvimentu politika pais ninian, ou mosu trend sira hanesan nee mai para sai fali obstakulu ba dezenvolvimentu.

“Tribunal tenki haree didiak. Desizaun tribunal tenki garanti estabilidade politika no estabi­lidade juridika iha instituisoens demokratika Timor-Leste. Nee ita koalia ba prinsipiu fundamentais, dereitu sidadaun nian nebee ita garanti iha Konstituisaun RDTL mos ho lei koalia konaba konsti­tuisaun partidus politiku. See laiha ideia, lalika halo halo partidu, hein ba vota deit,” dehan Joaquim.

Nunee mos Deputada Virginia Ana Belo husi Bankada CNRT hatete, Fretlin-Mudança nebee haketak husi CNRT sei laiha impaktu, tamba ida nee maka dalan diak liu atu sira hetan legalidade, nunee tuun ba baze hodi halao kampanha, ema bele fiar sira.

“Ita hot-hotu nia hakarak katak sira tenki iha legalidade ida para tuun ba baze, kuandu ba koalia, ema bele fiar sira. Ida nee ba ami, laos problema, maibe demokrasia maka ida nee,” dehan Virginia.

Liga fali ba lei, Virginia dehan, “See tribunal desidi dehan nee ilegal, ita tenki simu. See dehan legal, tenki avansa ba oin. Problema naran hane­san, maibe ho nia signifikante seluk. Atu dehan ida nee loos ka sala, so tribunal mak desidi,” katak Virginia.

Entretantu Deputadu Mario Viegas Carrascalão husi PSD, hanoin, problema nee kuaze atu hanesan ho CNRT. Uluk CNRT mos organizasaun ida no reforma fali partidu ho ninia subtansia seluk fali. Kestaun konkorda ka la konkorda nee oin seluk, pessoalmente nia rasik la konkorda.

“Ba hau, naran CNRT ho Fretilin nee, naran istoriku. Naran istoriku ita labele utiliza fali oi-oin deit, tamba nee naran boot. Ita tenki respeitu hotu naran sira pasadu nian nee. Agora ita tau fali rekonstrusaun nee, maibe nia singkatan Fretilin nafatin no ida fali CNRT nafatin, mai hau nee la loos. Mais pronto, tribunal simu ka la simu, nee tribunal maka disidi,” dehan Mario.

Fretlin Mudança nebee hasees aan husi CNRT, katak Mario, impaktu nee iha, tamba Fretlin Mudança wainhira sai husi Fretilin, sira lori sai sira nia massa. Nunee mos Fretlin Mudança sai husi CNRT sei lori sai mos massa. Needuni, see Fretlin Mudança nee sai husi CNRT, sei dada mos ema barak nebee durante nee tuir sira.

“Partidu CNRT barak liu kuadrus deit, maibe Fretlin Mudança nia massa too iha kraik. Impaktu iha duni, mais la boot liu,” Mario hanoin.

Mario haree katak, Partidu CNRT nee laos partidu massa nian maibe CNRT hanesan partidu situsional. Situsional, tamba moris husi situasaun ida atu halibur ema nebee sai husi Fretilin. Bazeia ba idolojia, loloos CNRT nian saida eskerda ka, dereita ka, sentru ka lae, la hatene, too ohin sidauk haree.

Deputadu Arão Noe de Jesus C. Amaral husi Bankada CNRT, la preokupa Fretlin Mudança hasees aan husi CNRT, tamba nee dereitu sidadaun hot-hotu nian, atu harii partidu. Durante tinan 5 nia laran, hot-hotu fo apoiu ba maun boot Xanana hanesan lideransa ida nebee atu garanti estabilidade, hodi bele koopera no avansa ba dezenvolvimentu.

“Tuir hau nian hanoin, ita koalia hamutuk nafatin fo apoiu ba maun boot Kay Rala Xanana Gusmão atu bele garanti estabi­lidade, para dezenvolvimentu nee bele lao ba oin. Mais nee dereitu ida-idak nian atu harii partidu. Harii ba, maka iha 2012, ita kompete nudar partidu,” nia hatutan. Jay
.

Kongresu Sei Hahu Tuku 3 Loraik

.

Written by Redasaun- CJITL - Friday, 29 April 2011 10

Breaking news, Segundu kongreso nasional partidu Conselhu Nasional ba Rekonstrusaun Timor – CNRT sei hahu nia loron primeiru kongresu iha tuku 03.00 loraik Oras Timor Lese, Kinta feira ne'e.

Tuir observasaun CJITL online iha fatin kongresu, kongresistas komesa to'o dadaun iha Centru Convensaun Dili – CCD, Eis Merkado Lama.

Iha fatin kongresu, meja no kadeira komesa infeita no bandeira partidu monta nakonu iha salaun laran. (Redasaun CJITL)
.

CNRT deve rejeitar coligação se não for partido mais votado, defende secretário-geral Dionísio Babo

.

Díli 28 abr (Lusa) -- Dionísio Babo, secretário-geral do CNRT, partido presidido por Xanana Gusmão, disse hoje que vai defender no Congresso que, se aquela estrutura partidária não for a mais votada nas próximas eleições, não deve integrar um futuro Governo.

Na véspera da abertura do congresso nacional do CNRT, que vai reunir em Díli 995 delegados de todo o país, o atual secretário-geral declarou à Lusa que se irá recandidatar e explicou a estratégia política que pretende defender.

"Não queremos dramas de coligação no futuro e queremos andar sozinhos. Se não formos o partido mais votado, preferimos ir para o Parlamento desempenhar o nosso papel na oposição", afirmou.

Para Dionísio Babo, a aliança, de cinco anos, com outros partidos "tem sido uma experiência muito difícil", que, por vezes, o leva a concluir que o partido preside ao Governo, mas não o controla.

"Isso faz muita diferença. Da forma como estamos agora, não podemos dizer que estamos a implementar um plano como nós queremos, com um Governo coeso. Por isso estamos determinados a ir sozinhos às próximas eleições", explicou.

Dionísio Babo esclareceu, no entanto, que apesar daquela ser a sua opinião, "a porta não está totalmente fechada a coligações", porque essa é uma decisão que não deverá ser tomada apenas pelas lideranças do partido, mas envolverá também as bases.
.

East Timor dumps bilateral talks on refugee centre

.

Lindsay Murdoch in Darwin - April 29, 2011 - The Sydney Morning Herald

JULIA GILLARD'S proposal to build a refugee centre in East Timor has been rejected by the country's President, Jose Ramos-Horta, the only senior political figure in the tiny nation who had left the door open to the plan.

"Timor-Leste [East Timor] says that we will not agree to set up an asylum-seeker processing centre in the country," Dr Ramos-Horta told Timorese journalists.

The declaration will embarrass the Prime Minister, who insisted that talks with Timorese leaders were continuing at the highest levels despite an earlier rejection of the plan by the country's Prime Minister, Xanana Gusmao, the Deputy Prime Minister, Jose Luis Guterres, and senior ministers.

Yesterday a spokesman for the Immigration Minister, Chris Bowen, was still insisting East Timor's council of ministers - the equivalent of the Australian cabinet - had not rejected the plan.

But the council decided last year East Timor would not negotiate the plan directly with Australia, referring it instead to a 50-nation meeting on people smuggling known as the Bali Process.

Official sources in Dili have told the Herald that members of East Timor's delegation felt they were poorly treated by Australia's representatives during a ministerial-level meeting of the Bali Process last month, where Ms Gillard's plan did not rate a mention in official talks.

Their complaint was discussed during a recent meeting of the council of ministers in Dili, sources said.

Mr Bowen said on radio on Wednesday that Dr Ramos-Horta still regarded the centre as a possibility and that "discussions continue".

But Dr Ramos-Horta delivered the final blow to the plan in comments reported by East Timor's Independente, saying a regional centre was not an issue to be discussed between East Timor and Australia.

"There should be a regional agreement and the agreement should not be made by Timor-Leste and Australia because it is not a bilateral problem," Dr Ramos-Horta said.

Observers in Dili say the plan was never going to be approved by East Timor, a country of 1 million mostly impoverished people with myriad social, security and development problems.

But East Timor's leaders wanted to be seen to consider Ms Gillard's proposal as Australian diplomats and officials tried to push what was widely seen as an ill-conceived proposal.

As well as government leaders, the plan was opposed by the Fretilin opposition, four parties in the ruling coalition and dozens of non-governmental and community organisations.

The Canberra journalist Laurie Oakes revealed last year that hours before Kevin Rudd was deposed as prime minister he told Ms Gillard that a refugee centre in East Timor would not work and East Timor would not accept it.

But Ms Gillard went ahead despite the advice and announced her plan for the centre only days before the last federal election.
.

In Memoria “Sakunar”, Ho Isin Lolon Tomak Defende Ukun-An

.
Helder Martins - Foto, STL
Josefa Parada - Kinta, 28 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

Helder Martins alias “Sakunar”, moris iha Aileu, 25 de Dezembro de 1974 nudar juventude aktivista politik husi Ermera ne’ebe sakrifika-an hamutuk ho maluk juventude seluk iha Ermera ba “Ukun-An Timor Leste” ne’e, mate, tiru husi Milisia Darah Merah (Ermera) no Tentara Indonesia iha 14 de Abril de 1999, iha Aentimlala, Gleno.

Helder Martins, Oan husi Anastasio Martins (Membro Grupo 10 de Junho 1980 iha Marabia) no Cedeliza Sequeira Martins (matebian) ne’e, wainhira nasaun ne’e iha okupasaun Indonesia nian ukun, hahu tinan 1986 sei ki’ik, ho idade 12 anos wainhira rona no hatene naran Partido FRETILIN no naran Komandante Supremu Libertasaun Timor Leste Kay Rala Xanana Gusmão espalha ona iha Timor ne’ebe lidera registensia (funu) ba “Ukun-An).

No nunee matebian Helder Martins hahu kedas ninian partisipasaun no involvimentu iha registensia wainhira nia sei SMP no SMA to’o 1999 matebian hamutuk ho juventude lubun husi Ermera aktivu tebes hala’o aktividade klandestina “aktu politiku kontra Tentara Indonesia.”

Wainhira sei moris, matebian hamutuk ho ninian kolega sira hala’o aksaun protestu halo spanduk ; “La-simu professores ou mestre sidadaun Indonesia, la-simu lian Indonesia no la-simu materia historia konaba integrasaun atu hanorin ba Timor-Oan iha eskola, iha Ermera. Aksaun ou ekspresaun konkretu ne’ebe matebian Helder Martins no juventude lubun husi Emera hala’o kontra inimigu maka ; “Duni fila negosiante ou komersiante no mos polisia no tentara intelijen sidadaun Indonesia iha Gleno, Timor Leste laos imi nian rain.

Matebian hamutuk juventude lubun hala’o aksaun sunu uma no merkadu iha Gleno no Ermera ne’ebe dominante husi negosiante Indonesia. Tinan-tinan, iha 17 de Julho no 17 de Agosto matebian Helder Martins hamutuk ho ninian kolega sira halo spanduk ho lian fuan ne’ebe refleta deit ba “Ukun-An” no “Viva FRETILIN, Viva Komandante Supremu Libertasaun Timor Leste “Kay Rala Xanana Gusmão”. No iha tinan 1992 saudozu Helder Martins ho juventude lubun ida hasae bandeira FRETILIN iha Cruz Bo’ot, iha Gleno, Ermera.

Loron ba loron, matebian Helder Martins ho juventude lubun ida involve makas iha aktividade forma registensia, ba bairu-bairu (Desa-Desa) atu buka apoiu popular.

Molok iha referendum no administrasaun ONU iha 30 de Agosto de 1999 referendum iha Timor Leste ho maioria populasaun hili “Ukun-An”. Hafoin militar Indonesia hahu halo kampanye terror ne’ebe lori konsekuensia ne’ebe hatauk (mengerikan). Iha tinan 1988 intelijente ou (“Mauhu”), Militar Kodim no Polisia hahu buka matebian Helder Martins no hanesan Konsekuensia husi ninian luta ba “Ukun-An”, matebian kapturadu no tama sai kadeia dala hitu (7) iha Gleno.

Hafoin, wainhira matebian hasoru Komandante “Dudu” iha Lodudu, Gleno atu simu orientasaun, Grupo intelijente Timor-Oan hamutuk ho militar Indonesia halo assaltu no iha tempu ne’eba, Komandante “Dudu” konsege liu ou “lolos” no matebian Helder Martins konsege kapturadu no hetan tortura, baku no etc hafoin tama kadeia iha fulan Novembru 1998.

Durante iha kadeia, maski hetan torturas oin-oin la-hamate ninian espiritu atu hala’o registensia ba “Ukun-An”. Iha fulan Fevereiru 1999 sai husi kadeia, situasaun politika iha tempu ne’ebe hahu manas. administrasaun ONU (UNAMET) hala’o preparasaun konaba referendum, matebian Helder Martins nafatin hamutuk ho jovens seluk hala’o aktividade klandestina,
Iha fulan Marsu 1999, Komandante Milisia AITARAK. Eurico Guterres ba Gleno no elementus milisia Aitarak buka tuir Helder Martins alias “Sakunar” matebian hamutuk ho Antonio Lima no jovens sira independistas, maibe sira konsege subar no wainhira fila husi Gleno mai Dili milisia Aitarak duni tuir to’o iha Railaku.

Iha tempu ne’e, situasaun hahu manas, administrasaun ONU (UNAMET) hala’o preparasaun konaba referendum, matebian hamutuk jovens lubun ida nafatin hala’o servisu iha koordenasaun Conselho Nacional Registensia Timorense (CNRT).

Iha fulan Abril 1999, Tentara no Polisia intelijente Indonesia hahu preokupa forma “Milisia” iha Ermera. No, iha 10 de Abril 1999 milisia ne’ebe formadu husi militar no polisia Indonesia hala’o aksaun buka lideres CNRT no juventude ne’ebe hala’o klandestina, sira ne’e tenki tiru mate, no iha tempu ne,e milisia iha Ermera konsege tiru mate saudozu Antonio Lima.

Iha 14 de Abril 1999 milisia halo assaltu no konsege tiru mate matebian Helder Martins “Sakunar” no Mateus Tilman, iha Aentimlala, Gleno. No, maluk juventude nain rua ne’ebe subar hamutuk ho Gabriel Ximenes alias “Fitun” ho sobrevivente Luis Mauhunu no jovens lubun balun konsege halai liu ou lolos.

Maluk juventudes ne’ebe partisipa no involve aktividade klandestina hamutuk ho matebian Helder Martins “Sakunar” tempu ne’e maka, Flaviano Magno alias “Mauterus”, saudozu Izidoro alias “Chaves”, Adelino Soares, Abilio alias “Lebo”, Julio Fernandes alias “Lean Timur”, Paulo alias “M-8”, Julio, João dos Santos, Manuel, Moises, Pedro, Abril, João Madeira, Simião Madeira, Antoninho Salsinha no seluk tan ne’ebe labele temin ida-ida. sira ne’e maka hala’o aktividade (servisu) klandestina iha koordenasaun CNRT.

Aktivista politik husi Ermera ne’e, Helder Martins “Sakunar” matebian husik kaben (agora agente PNTL Ermera), Oan-Feto nain-rua Helderita Martins (Pre-Secundario Gleno), no Guilhermina Martins (Pre-Primaria Gleno).

Halerik, “ema ne’ebe uluk halo kaptura, tau alzema no hatama matebian Helder Martins “Sakunar” ba kadeia Gleno, agora sai Komandante?. Hanoin ba partisipasaun no involvimentu Helder Martins “Sakunar” (matebian) nudar aktivista politik ne’ebe sakrifika-an ba independensia rai ne’e.

Esperansa, familia husu no fiar katak governu bele fo apoiu ou suporta ba matebian nian oan feto nain-rua nian eskola to’o universidade. No fiar katak maluk juventude ne’ebe uluk hamutuk la-bele haluhan matebian nian partisipasaun no involvimentu ba libertasaun no ukun-an rai ne’e. Luta ba libertasaun Timor hetan “ukun-an” ne’e Timor-Oan hotu nian.

Ba lideransa partidus politikus, liu-liu ba juventudes la-bele sura kolen atu difama familia matebian. Familia matebian Helder Martins “Sakunar” fiar katak kleur ou lalais, matebian sei hetan direitu, tanba prosesu atu desidi los, tuir partisipasaun no involvimentu iha luta ba “Ukun-An” sei lao, no sei taes dadus hotu ne’ebe hatama. */armandina moniz
.

Ministro-chefe do Território do Norte (Austrália) apoia reivindicações timorenses sobre gás do campo Sunrise

.

Díli, 28 abr (Lusa) -- O porta-voz do Governo de Timor-Leste, Ágio Pereira, considerou hoje que as declarações proferidas pelo ministro-chefe do Território do Norte (Austrália), Paul Henderson, constituem uma manifestação de apoio às reivindicações timorenses relativamente ao campo petrolífero de Sunrise.

"O ministro-chefe do Território do Norte, Paul Henderson, veio apoiar as reivindicações de Timor-Leste quanto aos benefícios económicos decorrentes da transformação do gás em terra", comentou Ágio Pereira, reportando-se a declarações feitas dia 26 por aquele responsável regional australiano.

"Henderson observou que a indústria de transformação e fornecimento de gás e petróleo do Território do Norte poderá gerar centenas de milhões de dólares dentro de uma década, talvez dez ou vinte vezes os 150 milhões de dólares por ano atualmente estimados", cita.

O porta-voz timorense refere que Paul Henderson considerou "extremamente importante" o conjunto de benefícios que até agora resultaram para a região, principalmente com o gás canalizado para Darwin a partir do campo de Bayu-Undan, no Mar de Timor, que faz parte da Área de Desenvolvimento Petrolífero Conjunto (JPDA) partilhada entre Timor-Leste e a Austrália".

Segundo Ágio Pereira, Henderson "expressou o seu desapontamento" pelo facto de se ter planeado o processamento do gás do campo de Sunrise numa plataforma flutuante, considerando que tal poderia resultar "numa perda de empregos para a economia".

O representante do Governo timorense esclarece que está em curso a criação de uma base de abastecimento no distrito de Suai, na costa sul, "o primeiro projeto de uma série a ser lançada como parte do desenvolvimento de um "cluster", baseado em Suai, Betano e Beaco".

O empreendimento está vocacionado para apoiar indústrias de petróleo e gás do Mar de Timor e engloba um porto marítimo, um parque de contentores, um armazém de área de logística, edifícios de escritórios, área de armazenamento de combustível, e um heliporto.

"A base de Suai apoiará o projeto Sunrise e outros, e está prevista para ser igual, se não for economicamente mais vantajosa para Timor-Leste, do que Bayu-Undan foi e continua ser para Darwin", conclui, justificando com a posição geográfica privilegiada.
.

Quinta-feira, 28 de Abril de 2011

CNRT deve rejeitar coligação se não for partido mais votado, defende secretário-geral Dionísio Babo

.

Díli 28 abr (Lusa) -- Dionísio Babo, secretário-geral do CNRT, partido presidido por Xanana Gusmão, disse hoje que vai defender no Congresso que, se aquela estrutura partidária não for a mais votada nas próximas eleições, não deve integrar um futuro Governo.

Na véspera da abertura do congresso nacional do CNRT, que vai reunir em Díli 995 delegados de todo o país, o atual secretário-geral declarou à Lusa que se irá recandidatar e explicou a estratégia política que pretende defender.

"Não queremos dramas de coligação no futuro e queremos andar sozinhos. Se não formos o partido mais votado, preferimos ir para o Parlamento desempenhar o nosso papel na oposição", afirmou.

Para Dionísio Babo, a aliança, de cinco anos, com outros partidos "tem sido uma experiência muito difícil", que, por vezes, o leva a concluir que o partido preside ao Governo, mas não o controla.

"Isso faz muita diferença. Da forma como estamos agora, não podemos dizer que estamos a implementar um plano como nós queremos, com um Governo coeso. Por isso estamos determinados a ir sozinhos às próximas eleições", explicou.

Dionísio Babo esclareceu, no entanto, que apesar daquela ser a sua opinião, "a porta não está totalmente fechada a coligações", porque essa é uma decisão que não deverá ser tomada apenas pelas lideranças do partido, mas envolverá também as bases".
.

Agrikultor Oecusse Failla Kulheta

.

Josefa Parada - Kinta, 28 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI – Povu Oecusse iha tinan 2011 nee, sei sofre hamlaha. Tuir fiskalizasaun membru Parla­men­tu Nasional nian, hatudu katak, produsaun agrikultura povu Oe­cusse nian, la sae. Fenomena udan boot no anin boot, estraga hotu hare no batar. Needuni, agrikultor Oecusse, sei la halo kulheta ba sira nia natar no toos.

“Tanba udan la para, halo ha­han sira iha natar no toos sira sei laiha rezultadu. Tan nee, go­vernu tenki prepara oinsa tulun agrikultor sira iha Distritu Oe­cusse, basa iha 2011, povu sei in­frenta hamlaha. Governu presiza prepara hahan ba povu distritu nebaa, liu-liu ba kazu emer­jen­sia,” katak Deputada Bankada Fretilin, Maria Maia dos Reis, iha Uma Fukun Parlamentu Nasio­nal, foin lalais nee.

Nudar meius ida atu atende problema hamlaha iha teritoriu tomak, Ministeriu Solida­riedade Sosial (MSS), prepara ona fos iha armazem hamutuk toneladas hitu (7). MSS mos halo ona esforsu atu aumenta tan toneladas tolu, nunee hamutuk toneladas 10 mak ministeriu nee prepara ba vitima vulneraveis sira.

“Oras nee fos iha ona 7 toneladas, no sei aumenta tan 3 toneladas, hodi kompleta tan nunee bele atinji ba 10 toneladas. Tuir planu, MSS sei fahe fos saka 100, ba kada suku,” haktuir Ministra Solidaridade Sosiais, Maria Domingas Alves ba jornalista sira iha salaun enkontru Centru Juvenil Taibesse-Dili, Segunda (25/04).

Nia hatutan, atu responde situasaun nee, MSS servisu hamutuk ho ministeriu relevante hanesan Ministeriu ESTATAL, hodi hetan lista ema vulneravel, Ministeriu Agrikultura nebee identifika distritu nebee falla kulheta, inkliu mos MTCI, hanesan ministeriu nebee durante nee sosa produtu lokal.

Entretantu ba vitima dezastre nebee akontese iha Dili, tempu hirak liu ba, Xefi Departamentu Emerjensia, Vidal Eurico da Silva hateten, MSS halo planu nafatin prepara para ekipa tuun hodi halo verifikasaun iha Distritu Dili.

Nia haktuir, hahan hanesan fos, supermie, ikan sardina fahe ba lata 20, nomos manta, lona atu fo ba sira uma laran atu atende nesesidade vitima dezastre naturais. “Hahan antes atu responde ita fo apoiu tiha ona ba iha apoiu emerjensia nian. MSS sei apoiu diak liu tan ita nia komunidade nebee hetan dezastre ruma ,” nia klarifika.

Kona ba apoiu nee, vitima dezastre, Juliana Soares, komunidade Mota Ulun, Suku Becora, sente kontenti ho ajuda fos no hahan seluk husi MSS nian, tanba liu husi ajuda hirak nee, bele suporta familia uma laran nebee foin dadaun nee hetan dezastre rai halai, hodi estraga sira nia uma. “Hau hanoin buat ida nebee fo, hau sente governu hanoin nia povu,” dehan Juliana. Fal
.

Dezempregu Iha Potensia ba Instabilidade, Rihun 600 Laiha Servisu

.

Josefa Parada - Kinta, 28 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI — Dezempregu futuru bele sai hanesan potensia boot ida ba iha instabilidade, bainhira go­ver­nu laiha politika ida diak hodi kria kampu servisu iha rai laran.

Konflitu entre grupu artemarsiais nebe dala barak mosu iha iha rai laran, sempre liga ho problema dezempregu, maske ne hanesan hipoteza ida, maibe asuntu dezempregu labele konsidera hanesan buat nebe la vale. Nunee sai hanesan reponsabilidade governu atu buka nia solusaun.

Direitor Fundasaun Mahein (FM), Nelson Belo hatete, desde TL hetan nia restorasaun independensia 2002, problema dezempregu sai ona kestaun ida ne’ebe seriu ba governu, tanba numeru dezempregu aumenta ba bei-beik, maibe laiha kampu servisu, nunee hamosu deskontente no frustradu ba dezempregu sira.

Maske nunee too agora seidauk iha dadus fiksu numeru dezempregu iha TL, maibe tuir estudu ka peskiza ne’ebe hala’o husi Sekretaria Estadu Formasaun Profesional no Empregu (SEFOPE) 2009-2010, konsege diskobre ona numeru dezempregu iha TL hamutuk rihun 600 resin.

Dezempregu sura husi idade tinan 15 ba leten, tuir rezultadu sensus 2010 hatudu katak total populasaun hamutuk milaun ida resin, maioria joven ho idade 15 ba leten ne’ebe mai husi distritu sanolu resin tolu.

Husi numeru hirak nee maioria dadaun buka servisu iha kapital Dili, tanba sidade Dili hanesan kapital nasaun ne’ebe fasil atu hetan servisu, maske realidade hatudu oin seluk.

Problema dezempregu, ou juventude ka ema nurak sira iha sidade Dili tuir avaliasaun pobreza/Poverty Assessment estima hamutuk 43% iha 2001, numeru ne’e iha probabilidade atu sai bo’ot liu, tanba tinan-tinan produs dezempregu kuaze nain 15.000-20.000, enkuantu merkadu servisu ba mane 13% no feto 9% deit.

Tuir availiasaun nee indika mos katak juventude barak mak laiha abilidade baziku ka formasaun, joven balu para es­tudu tanba konflitu molok ukun an. Lian Portugés no Inglés, ha­nesan mos impedimentu seluk ida wainhira sira hakarak hetan servisu tantu iha governu ka organizasaun internasional sira.

Prezidente Konselhu Nasional Joventudi Timor Leste (JNCTL), Leovigildo Hornai rekoinese katak, konflitu ne’ebe mosu iha rai laran iha ligasaun ho dezempregu. Joven balu tanba laiha servisu, ransu malu hodi hemu tua iha estrada ka bairo, nunee wainhira ema ruma provoka, fasil tebes atu hamosu konflitu. Hau hanoin governu tenke kria kampu servisu atu nune’e bele kria estabilidade iha komunidade nia let.” */car
.

Ahi Mate Lakan, Faila Husi Jestaun Governu

.

Josefa Parada - Kinta, 28 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI - Eletrisidade ne’ebe mate lakan iha capital Dili, hodi estraga konsumedores sira sasan elektroniku hanesan televisaun, jaleira, komputador, no sasan sira buat seluk, faila husi jestaun governu nian.

“Governu ita haree laiha jestaun ida diak hba eletrisidade, tanba nee ahi mate lakan hela deit hodi estraga komunidade nian sasan,” Xefi Suku Kaikoli, Hipolito Sarmento Marques kasu lia hirak nee ba STL, iha salaun ETDA, Fatuhada, Kuarta, (27/4).

Governu katak Hipolito laiha kbiit kontrola eletridade, fo dalan ba konsumedores balu hodi liga ahi illegalmente iha Dili laran, kauza husi hahalok hirak nee kontribui makaas ba ahi mate lakan iha capital Dili.

Xefi suku nee, husu kompanha nebe manan tender hodi jere EDTL atu troka sistema prepagu ho meteran. Tuir nia espasu boot ba konsumedores sira hodi liga ahi ilegal tanba sistema prepagu. “Durante ita uza prepagu EDTL hein deit ita ba sosa pulsa, sila kaon tiha ona kontrola, sistema meteran ba hau efetivu liu ba kontrola, tanba fulan-fulan funsionairu EDTL tun ba terenu hodi hasai numeru enerjia nebe sira uza liu husi meteran,” nia komenta.

Maske nunee tenik Hipolita, meteran ka prepagu, kestaun tekniku nebe partensia kompetensia EDTL nia hodi haree, mas importante mak oinsa komunidade bele asesu eletrisidade oras 24. “Se kauza ahi mate lakan nee tanba uza ilegal, mak ami hakarak husu, kontrola EDTL nian ba ahi iha Dili nian oinsa,” tenik Hipolito.

Xefi suku nee husu garantia mos ba sasan elektronika nebe aat kauza husi eletrisidade nebe mate lakan. Tuir nia komunidade iha nia dever selu ona enerjia nebe sira uza, mas ahi mate lakan hodi estraga sira nia sasan husu responsabilidade ba se.

Iha parte seluk Ines Martins husi Organizasaun Naung Govermental (ONG) Lao Hamutuk hatete, komunidade atu moris saudavel tenki asesu be’e mos, eletrisidade, maibe too agora governu seidauk realiza, maske dalawain ejiji bebeik.

Sekretariu Estado Eletrisidade Agua no Urbanizasaun, Januario Pereira, governu daudauk hatun ona staf sira hodi kontrola ahi iha bairo –bairo, tanba indikasaun uzu ahi illegal makaas tebes. ‘’Ami agora kontrola bairo- bairo hodi haree uma ida – idak, sira nebe uza ahi iligal ami sei foti medidas hodi hakotu fiu eletrisidade,” tenik Januario.

Emilia Sarmento konsidera governu lakon kontrola ba eletrisidade iha Dili laran, tanba nee ahi sempre mate lakan. “Ami iha parte Lahane Orental, Aldeia Damabata Besi, suku Lahane Orental, Subdistritu Vera Cruz, hasoru bebeik problema eletrisidade no be’e mos, neduni ami husu governu atu kontrola uzu ahi iha Dili laran.” Jef
.

Congresso do CNRT realiza o segundo congresso

.

Jornal Digital - 2011-04-28

Díli- O partido CNRT de Xanana Gusmão irá realizar o seu segundo congresso nacional entre 29 de Abril e 1 de Maio, em Díli.

O Congresso irá escolher o secretário-geral do partido, uma corrida que será disputada entre o actual detentor do cargo, Dionisio Babo e Bendito de Freitas.

O objectivo declarado de ambos os candidatos é a preparação do partido para as eleições legislativas que irão decorrer no país em 2012.

(c) PNN Portuguese News Network
.

Indonésia garante ligação aérea entre Kupang e Díli

.

Jornal Digital - 2011-04-28

Díli- O Governo da Indonésia assumiu o compromisso de abrir uma ligação aérea directa entre Kupang, em Timor Ocidental e Díli, a capital de Timor-Leste.

O anúncio foi feito pelo embaixador indonésio em Díli, Eddy Setiabudhi, que referiu que esta medida irá facilitar a circulação de cidadãos entre os dois países.

O Governo indonésio irá agora falar com as companhias aéreas Merpati e Batavia Air de forma a analisar as condições para que estas facilitem a criação da ligação.

No passado, Kupang e Dili já estiveram ligadas por via aérea mas actualmente apenas autocarros públicos fazem a ligação entre as duas cidades.

(c) PNN Portuguese News Network
.

PM-PNTL Baku Malu Imajen Aat



Jornal Independente - Tersa, 26 Abril 2011

Husi: Agus dos Santos

Dili- Relasiona ho konflitu ne’ebé mosu entre membru Polisia Militarno membru Polisia Nasional Timor Leste husi Unidade Task Force iha sesta semana kotuk, nu’udar aktu negativu ba estabilidade nasional.

Ba kestaun ne’e, Celestino da cunha, estudante Universidade de Dilihatete nu’udar estudante preokupa maka’as ba akontsementu refere tamba tuir nia, ezemplu hatudu ona iha krizi 2006 liu ba.

“Ezemplu mak krizi 2006, ne’e la’os povo ki’ik maka halo,institsuisaun seguransa hamutuk ho lideransa mak kria situasaun iha momentu ne’ebá,”relembra Celestinho hodi afirma katak hahalok refere,nu’udar imajen negativu ba estabilidade nasional ne’ebe ema hotu hein.

Nune’e mos Napoleão de Jesus, Joventude Suku Kaikoli, ne’ebe mos preokupa ba situasaun refere tanba tuir nia, instituisaun rua ne’e mak garante seguransa iha nasaun laran.

“Lolos sira mak kaer seguransa, entaun hatudu ezemplu diak ba komunidade liliu juventudi sira, mais lae, sira mak halo situasaunne’e sai aat uluk,”lamenta Napoleão.
.

Kandidatura Marí Ba PR Sei " Segredu ”

.

Jornal Nacional Diário - Segunda, 25 Abril 2011

Dili-“Dadaun ema balu komesa fihir no sujere hodi fo nia hanoin katakSekretariu Jeral Partidu FRETILIN, Marí Alkatiri figura ne’ebé iha kapasidade atu lidera Timor Leste nudar Prezidenti da Repúblika iha2012, maibe atu kandidata ka lae ne’e sei iha segredu nia laran.

Sekjer Alkatiri kandidata an ka lae ba Prezidente da Repúblika iha 2012 ne’e seidauk bele fo sai ba públiku, tanba so hafoin eleisaun direta lideransa Prezidenti i Sekretariu Jeral partidu FRETILIN no kongresu maka bele fo sai kandidatu sira ne’e,”Adjuntu Sekretariu Jeral Partidu FRETLIN, Jose Reis informa kestaun ne’e ba JN Diario segunda (25/4)horseik iha Comite Central FRETILIN (CCF), Comoro Dili.

“Depois de Sekretariu Jeral no Prezidente Partidu eleiru foin belekoalia konaba kandidatu prezidente da Republika nian, porke atu kandidata ema ne’e rasik tenki hakarak sai kandidatu i depois partidu mos foti desizaun para ema ne’e atu sai kandidatu ba partidu ninian,”dehan Reis.

Maske nune’e tuir hanoin balun katak, eis Primeiru Ministru, figura ne’ebe ke iha kapasidade sai xefe estado iha 2012.

“Hau hanoin nia (Alkatiri-red) iha kapasidade atu bele kandidata baiha prezidente da Republika iha 2012, bah au mos karik nia kandidatu mos hau bele apoia ninia kandidatura,”koalia deputadu Tara.

Sidadaun hotu iha direitu atu kandidata an atu sai lideransa nasaun ninian, maibe importante maka sai lideransa nasaun iha komitmentu lori dezenvolvimentu rai ba oin.

Iha sorin seluk deputadu Bancada CNRT, Eduardo ‘Dusa’e’ Barreto hateten, kualker sidadaun iha direitu kandidata an atu sai Xefe estado iha 2012. “Maibe importante maka ne’e, iha liberdade para ema ne’ebe mak hakarak kandidata nia an, maibe povo maka sei hili deside iha eleisaun,”sublinha dusae.

Entertantu deputadu Independente, Mateus de Jesus haktuir, ema hotu iha direitu atu kandidata an sai xefe estado, maibe importante maka iha interese boot atu servisu rai no povo ida ne’e.

“Ema hotu direitu kandidata an sai Prezidente da Repúblika, maibe sai lideransa nasaun importante maka iha konsensia de esperito de responsablidade ne’e iha,”katak deputadu Mateus.alf
.

Delegadas CNRT Oecusse nain 41 se partisipa iha 2 Congreso Nasional , Kuitado Feto ida deit

.

TOLAS (Toba In Lasi) - TOLAS Publika Informasaun husi Oecusse - 27 de abril de 2011

Delegadas CNRT Oecusse nain 41 se partisipa iha 2 Congreso Nasional , Kuitado Feto ida deit. Hela loron ida deit tan atu realiza Congresso nasional ba dala rua CNRT nian iha Dili , CNRT distritos Oecusse mos prepara aan dadauk, inklui hare lista delegadas sira nain 41 ne'ebe sei arangka husi Oecusse ho Ferry KMP Pulau Sabu husi Oecusse ba Dili.

Wainhira hatan ba TOLAS nia konfirmasaun kona ba Komposisaun Delegadas CNRT Oecusse nian ba iha Conggresso ida ne'e, Firmino Taeque nudar Sekretario Geral CNRT Oecusse hatan katak ' hamutuk delegadas nain 41 mak sei arrangka ba Dili no entre delegadas 41 ne'e feto ida no mane 40.

Tuir Observasaun TOLAS, antes realiza Congresso nasional ba dala 2 ne'ebe sei halao iha Dili husi 29-1 Maiu 2010 ne'e la iha Kongresso nivel distrito atu hili delegadas sira so uniku Congresso ne'ebe halao iha tinan 2010 CNRT Oecusse konsege halao Konferensia ba dala uluk nian i resulta hili estrutura foun no Jacob de Araujo eleito nudar Koordenador Distrito.

TOLAS alende ne'e mos hare katak mayoria spanduk no informasaun ba Congresso CNRT nian barak liu kobre deit iha Cidade Dili hanesan Kapital maibe la too iha Nivel Distrito.

Wainhira liu husi TOLAS nia Facebook husu ba lee nain sira nia hanoin sa mak bele sai hanoin diak ba delegads CNRT Oecusse sira tuir Ozy Atoni -Oekussi hateten katak " Tolas:Husi hw nia analize pesoal durante ne'e Katak, Delegadus partidu CNRT husi distritu oe-kusi se iha maibe numeru sei menus tanba kestaun barak, kestaun ida mak karik tanba durante ne'e CNRT iha oekusi iha problema interna partidu nian hahu kedas husi 2007,halo militantes barak mak sai husi CNRT inclui mos ema sira ne'e sakrifisiu makas ba CNRT hodi manan iha Oekusi iha 2007. Hw fiar katak CNRT nia delegadus sira husi oekusi sei foka sai problema ida ne'e durante Cogresu. Ikus liu hw nia konkluzaun katak Partidu atu atrai simpatizantes no militantes ne'ebe barak husi tereinhu ne'e laos tanba partidu ne'e Naran boot k partidu historiku nian, maibe povu sei hili kuandu iha partidu ne'e rasik iha ema ne'ebe hamosu hanoin k programa trategica hodi bele dezemvolve povu

ATONI OE-KUSI. Hw espera povu ATONI Oe-kusi tomak persiza loke matan didiak hodi fihir ba ema ne'ebe mak iha interese duni ba Povu oe-kusi nia moris diak no senti duni katak povu Atoni oekusi persiza moris diak.Hw mos fiar katak Povu Atoni Oe-Kusi matenek nain duni no sei fihir liu ba ema ne'e kaer partidu refere iha Oekusi no sira sei la fihir liu ba Partidu nia Naran. HW mos hakarak fo Sugestaun ida ba TOLAS karik iha oin mai bele publika mos Partidus politika iha distritu oekusi konaba sira nia iha hanoin ba elisaun geral 2012. Gracia ba TOLAS NIA HANOIN IDA NE'E.

TOLAS mos lamenta kona ba tamba sa numeru delegadas Feto menus liu kompara ho delegadas mane maibe lahetan klarifikasaun klaru no hetan deit reafirmasaun katak delegadas nee hili ona hanesan nee no sei laiha mudansa.

Antes nee, Partidu CNRT hanesan partido Mayoria promove tebes direitu ba egualidade hanesan entre feto no mane lahare ba differensia generu no seksu no espera ida ne'e bele sai lisaun ba Partido seluk iha Oecusse mos atu aumenta partisipasaun feto inklui kedas husi komposisaun delegadas hodi nune espera representantes feto Delegadas CNRT Oecusse nain 41 se partisipa iha 2 Congreso Nasional , Kuitado Feto ida deit.

Hela loron ida deit tan atu realiza Congresso nasional ba dala rua CNRT nian iha Dili , CNRT distritos Oecusse mos prepara aan dadauk, inklui hare lista delegadas sira nain 41 ne'ebe sei arangka husi Oecusse ho Ferry KMP Pulau Sabu husi Oecusse ba Dili.

Wainhira hatan ba TOLAS nia konfirmasaun kona ba Komposisaun Delegadas CNRT Oecusse nian ba iha Conggresso ida ne'e, Firmino Taeque nudar Sekretario Geral CNRT Oecusse hatan katak ' hamutuk delegadas nain 41 mak sei arrangka ba Dili no entre delegadas 41 ne'e feto ida no mane 40'

Tuir Observasaun TOLAS, antes realiza Congresso nasional ba dala 2 ne'ebe sei halao iha Dili husi 29-1 Maiu 2010 ne'e la iha Kongresso nivel distrito atu hili delegadas sira so uniku Congresso ne'ebe halao iha tinan 2010 CNRT Oecusse konsege halao Konferensia ba dala uluk nian i resulta hili estrutura foun no Jacob de Araujo eleito nudar Koordenador Distrito.

TOLAS alende ne'e mos hare katak mayoria spanduk no informasaun ba Congresso CNRT nian barak liu kobre deit iha Cidade Dili hanesan Kapital maibe la too iha Nivel Distrito.

Wainhira liu husi TOLAS nia Facebook husu ba lee nain sira nia hanoin sa mak bele sai hanoin diak ba delegads CNRT Oecusse sira tuir Ozy Atoni -Oekussi hateten katak " Tolas:Husi hw nia analize pesoal durante ne'e Katak, Delegadus partidu CNRT husi distritu oe-kusi se iha maibe numeru sei menus tanba kestaun barak, kestaun ida mak karik tanba durante ne'e CNRT iha oekusi iha problema interna partidu nian hahu kedas husi 2007,halo militantes barak mak sai husi CNRT inclui mos ema sira ne'e sakrifisiu makas ba CNRT hodi manan iha Oekusi iha 2007.

Hw fiar katak CNRT nia delegadus sira husi oekusi sei foka sai problema ida ne'e durante Cogresu. Ikus liu hw nia konkluzaun katak Partidu atu atrai simpatizantes no militantes ne'ebe barak husi tereinhu ne'e laos tanba partidu ne'e Naran boot k partidu historiku nian, maibe povu sei hili kuandu iha partidu ne'e rasik iha ema ne'ebe hamosu hanoin k programa trategica hodi bele dezemvolve povu ATONI OE-KUSI.

Hw espera povu ATONI Oe-kusi tomak persiza loke matan didiak hodi fihir ba ema ne'ebe mak iha interese duni ba Povu oe-kusi nia moris diak no senti duni katak povu Atoni Oekusi persiza moris diak..hw mos fiar katak Povu Atoni oe-kusi matenek nain duni no sei fihir liu ba ema ne'e kaer partidu refere iha Oekusi no sira sei la fihir liu ba Partidu nia Naran.

HW mos hakarak fo Sugestaun ida ba TOLAS karik iha oin mai bele publika mos Partidus politika iha distritu oekusi konaba sira nia iha hanoin ba elisaun geral 2012. Gracia ba TOLAS NIA HANOIN IDA NE'E.

TOLAS mos lamenta kona ba tamba sa numeru delegadas Feto menus liu kompara ho delegadas mane maibe lahetan klarifikasaun klaru no hetan deit reafirmasaun katak delegadas nee hili ona hanesan nee no sei laiha mudansa.

Antes nee, Partidu CNRT hanesan partido Mayoria promove tebes direitu ba egualidade hanesan entre feto no mane lahare ba differensia generu no seksu no espera ida ne'e bele sai lisaun ba Partido seluk iha Oecusse mos atu aumenta partisipasaun feto inklui kedas husi komposisaun delegadas hodi nune espera representantes feto feto sira nia lian bele rona netik iha congresso nasional partido ida-idak nian.
.

REFORMA TRIBUTARIA AMP NIAN BA RIKU SIRA

.

HUSSI - AB

Wainhira AMP halo proposta revisaun ba Lei Tributaria  diskusaun iha plenaria Parlamentu Nasional Timor Leste deputadus barak AMP nian ho Guvernu de Faktu hateten katak reforma tributaria ho hamenus verbas tributarias barak hodi bele fasilita aumentu investimentu rai liur iha rai laran, hodi kria empregu ba jovens sira no hamenus folin sasan iha rai laran.

Reforma tributaria halo liu ona tinan 3, efeitu ba ekonomia Timor Leste iha sektor pribada iha ituan deit, mosu barak mak makelar bisnis sira, timor oan sira barak sai intermediarius ba bisnis bot sira hodi manan persen deit husi bisnis mai husi rai liur nebe hetan projetus fasil la liu tender husi governu de faktu AMP.

Importasaun aumenta makas husi gastus publiku, laiha aumentu ba exportasaun sasan rai laran ba rai liur. Produsaun domestika la sae maske gastus osan publiku aumenta tinan tinan, sira nebe riku riku ba bebeik husi osan fasil hetan husi lapresija serbisu makas no bele sosa sasan nebe folin as.

Kiak sira sustenta riku sira ho sosa sasan folin as tebes maske reforma tributaria halo tiha ona no maske osan publiku nia intensaun atu gasta hodi hamenus kiak, politika fiskal, no komprensaun marco economia husi Governu de Faktu AMP, fraku no bele lori ita tama ba moras ekonomia hanesan malisan rekursu, no se lori tempu naruk atu hadian, tantangan bot ba FRETILIN atu hadian situasaun wainhira kaer ukun.

Reforma Administrativa Governu de Faktu AMP nian halo liu ona tinan rua liu ba. Reforma administrativa AMP nian lolos hahu hanesan persegesaun politika ba funsionarius Estadu Timor Leste ho deskunfia sira hanesan ema FRETILIN.

Saida mak AMP koalia kona ba reforma administrativas mak muda funsionarius sira tun sae no aumentu ba funsionarius temporarius nebe iha FRETILN nia ukun hamutuk 20 000 liu inklui PNTL no F-FDTL sae ba 40 000 desde AMP ukun liu too ohin loron,aumentu numerus funsionarius barak akontese iha funsaun publika ho aumentu funsionarius temporarius.

Reforma nee mos akontese ho aumentu salarius iha nivel balun iha funsaun publika no aumentu nivel konselheirus nasionais ho sira nia salarius as liu direktores nasionais sira, salarius no subsidius ba politikus sira Parlamentares no Membrus Governu hetan aumentu 500%.

Maske iha Kampanha 2007 PM de Faktu Xanana ho Presidente Ramos Horta hateten katak salarius ukun nain sira iha FRETILIN nian ukun as tebes.

Aumentu salarius no subsidius ba Parlamentares ho Governu no ba funsionarius publiku sira sae, maibe nivel produtividade serbisu tun, inklui horas serbisu mos menus, tempu barak gasta ba dansa poco poco iha loron sexta-feira no viagens ba estranjeiru.

AMP hari duni Komisaun Funsaun Publiku no karik idea ekselente mas politijadu.

AMP nia planu atu deklara temporarius sira sai permanentes, se akontese duni, FRETILIN se serbisu bot atu hadian situasaun ida nee.
.

President Horta concerned about children condition

.

Televizaun Timor-Leste, April 26, 2011 language source: Tetun

President Jose Ramos Horta, is concerned about condition of children in the country, because many of the schools in the country have no proper sanitation and toilets.

President Horta made the statements during a ceremony of handing over a report on adolescents written by UNICEF.

President Horta said the report of UNICEF is positive as it will be a reference for the Government to improve children’s nutrition and sanitation in all the public schools. “What do they eat? This will affect their study.

What should be done by the state is to reduce poverty, better develop this country, improve school condition, sanitation, quality of the teachers, because if a teacher teaches creatively with animation then it will make students have the spirit to go to school.

It is clear from the report and probably I will not read the whole report but it might be a reference for the Government and State to develop this country.

It is impossible for the Government to improve all things at once,” President Horta said.

The report of UNICEF shows that many adolescents whose ages range from 10 to 19 are suffering from malnutrition, and some of them could not continue their studies and some are unemployed.
.