Quinta-feira, 31 de Março de 2011

CRIANÇA DE TIMOR SOFRE

.

POR MAU DICK - 31 de março de 2011


Tenho de aprender em pé
Em vez de aprender sentado
Mas tenho cá uma fé
De completar o meu mestrado

Quem é que precisa de carteira
Quando se pode escrever deitado
Não caiam nessa asneira
Escrevam em pé, é melhor que sentado

E se quiserem ar condicionado
Abram as janelas para arar
Está tudo mas é mal habituado
E só querem mas é mamar

Escrevi muito poema de pé
No meu tempo de criança
Se não acreditam, perguntem ó Zé
Que conhece a minha andança

Às vezes secava a tinta
Outras fazia falta o mata-borrão
Mas escrevia sempre com pinta
Em prol da minha Nasaun
.

Governu Lahalo Intervensaun Fos Liu Husi Postu de Venda

.

Josefa Parada - Kinta, 31 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Diretora Geral Ministeriu Turismu Comerciu no Industria, (MTCI), Georgina Manuela Corte-real hatete katak Governu liu husi MTCI agora dadaun laiha ona intervensaun fos husi postu de Venda.

Tuir Corte-real laiha intervensaun tamba iha ona despashu ministerial iha desijaun Governu nian husi PM, Xanana Gusmão katak laiha intervensaun merkadu. Signifika katak laiha ona postu de venda fa’an fos husi MTCI tamba laiha ona intervensaun.

“Agora dadaun kuandu iha intervensaun sei iha kazu nesesariu katak iha fatin ne’ebe tamba Estrada a’at no transporte inklui hahan laiha kazu exemplu hanesan iha oe-cusse iha temporaria fulan rua laiha transporte ba iha oe-cusse. Entaun ministeriu iha obrigasaun halo intervensaun iha ne’eba,”hatete Corte-real ba STL iha Dili, Konvention Center, Merkadu Lama, Segunda (28/3).

Tuir Corte-real, kuandu iha fluktuasaun presu ida a’as tebes. Hare katak subida presu ne’e maka’as ba fos, ne’e mak ministeriu halo intervensaun. Intervensaun ne’e la liu ona hanesan husi maluk sira postu de venda ou lojas. Maibe intervensaun ministeriu sei halo direita ba iha fatin ne’eba.

Ministeriu mos sei halo kordenasaun ho polisia atu fo seguransa nomos kordenasaun ho estatal inklui autoridade local atu ajuda ministeriu iha interven¬saun. “Ida ne’e mak agora da¬daun ministeriu halo nomos Mi-nisteriu la atravez ona husi postu de venda,”dehan Corte-real.

Neduni, sira nia ministeriu iha obrigasaun halo intervensaun atu normalize presu nomos atu tau fos iha merkadu katak aihan iha. Signifika katak presu labele sa’e maka’as no aihan iha merkadu iha. “Ministeriu iha obrigasaun halo intervensaun kuandu kazu nesesariu. Entaun ministeriu halo intervensaun direita la liu husi postu de Venda,”nia esplika.

Iha parte seluk, Membru Komisaun E PN, Deputada Virginia Ana Belo hatete katak, iha fatin hotu iha postu de venda ka lae, oras ne’e sira sedauk hare kona ba ida ne’e. Maibe iha parte balun iha postu de venda nia hanoin fos MTCI hotu hatene katak governu la fa’an fos ona maibe fos MTCI atu fo subsidiu no atendementu deit ba dezastre naturais nomos situasaun emergensia nia laran.

“Karik postu de venda iha fatin-fatin sei iha hau hanoin fos ida atu haruka direitamente ba populasaun deves emkuandu akontesementu iha fatin ruma. Sira labele halo distribuisaun langsung entaun sira uza nafatin postu de venda hodi sementara tau fos molok halo distribuisaun,”Virginia tenik.

Nune’e mos Deputadu Independen, Mateus de Jesus hatutan katak, se governu laiha intervensaun kona ba postu de venda bele garante Governu nafatin iha intervensaun merkadu. Exemplu hanesan kazu nesesaria ne’ebe iha, Governu tenke iha obrigasaun atu interven,”hatete Mateus. Aljira Boavida (konsumidor) hatete, maske governu halo intervensaun la liu husi postu de venda, querdizer sira tenke nafatin iha obrigasaun kuandu mosu kazu nesesaria tamba ne’e importante. Vey
.

Estrada Distritu A’at, Hamate Ekonomia Povu Ki’ik

.

Josefa Parada - Kinta, 31 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI– Estrada ne’ebe aat iha distritu hamosu efeitu negativu ba povu kiik sira nia moris. Prezidente Parlamentu Nasional, Fernando La Sama Araujo rasik rekoinese fenomena ne’e nudar dezafiu boot hodi hamate roda ekonomia povu kiik sira, atu lori produtu mai Kapital Dili.

“Kondisaun estrada ne’e hanesan kestaun ida importante ba ema hotu, no koalia konaba osan, ita iha. Tanba iha tinan-tinan sempre aprova husi Parlamentu Nasional, maibe hau nia kompanheiru Pedro Lay mak lakohi atu manda nia direitor sira, atu halao servisu ou atu prepara sasan sira uzadu hodi responde ba kestaun ne’e,” La Sama kasu lia hirak ne’e ba jornalista sira iha Uma Fukun PN, Tersa (29/03).

La Sama haktuir, loron hirak liuba, akontese maka’as iha area Distritu Manufahi. Kondisaun estrada ba Same no Ainaro hetan estragus.

Dalan dodok no kotu hotu, no kompara uluk sae kareta ho deit oras 2, maibe dadauk atu ba deit Ainaro tenki ho oras 5 (lima), sa-tan atu ba Suai, ne’e lahatene han oras hira tan. Ho kondisaun estrada hanesan ne’e, bele fo impaktu mos ba tarifa ka folin transporte atu sa’e maka’as, tanba kareta nain sira bele hasae tuir sira nia hakarak tanba deit razaun kondisaun estrada nebe’e ladun diak i bele mos transporte hotu lakohi ba distritu.

Iha parte seluk, Prezidenti Partidu KOTA, Manuel Tilman mos esplika, durante nia akompanha televizaun, jornal nomos halao fiskalizasaun iha distritu hatudu duni katak kondisaun estrada dadauk ne’e at liu, tanba jestaun nomos administrasaun husi governu ba emprezariu sira mak fraku.

“Ne’e impaktu boot ida ba komunidade sira iha baze. Tanba sa estrada kotu la haruka kedas trator ka ema atu ba soru rai rai ne’e hodi hadia kedas? Mais governu ka ministru sira husik kotu total mak foin hakfodak, ne’e signifika katak jestaun estrada inklui mos administrasaun nebe’e fraku no laloos,“ Tilman hatete.

Kompara ho Indonesia, Tilman hatete, halo estrada ne’e tenki tein alkatraun iha estrada ninin nomos ho ekipamentus ida deit, mais emprezariu TL lae lori fali buat ida ke atu lori hu’u rai uma laran nian ne’e mai hu’u fali rai rahun iha estrada hodi tau fatuk no hanehan ho trator. Ida ne’e mak halo povu iha teritoriu Timor laran tomak hakilar tun sae.

Nune’e mos Antonio Soares dehan mos katak estrada loloos ne’e governu ka ministru atu fo projeitu ba emprezariu nebe’e mak hetan tenderizasaun tenki iha kriteria nebe’e maximu ba sira atu nune’e sira bele halo ho responsabilidade, labele hanoin atu manan deit osan.

“Tanba ne’e hau husu bainhira atu servisu ba rai ida ne’e hatudu uitoan nasionalismu ho razaun katak preszja halo ho formas nebe’e hodi alkansa ita nia objetivu katak adeus konflitu, benvindo dezemvolvimentu,” tenik Antonio. Elo
.

A TRISTE REALIDADE DE TIMOR LESTE

.

POR LISA FERNANDES

Enquanto que em Timor Leste uma grande parte da população passa FOME, do outro lado da sociedade temos os chupistas que continuam a engordarem-se física e materialmente à custa do povo timorense.

Este vídeo demonstra indubitavelmente as desigualdades e injustiças a que o povo timorense continua sujeito diariamente.

CHEGA! BASTA!
.

Quarta-feira, 30 de Março de 2011

Meja-Kadeira La Too, Estudante Hamrik Tuir Apredezajen

.

Josefa Parada - Kuarta, 30 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI-Kualidade edukasaun sei la bele mosu deit wainhira ministeriu Edukasaun seidauk hola pasu konkreta hodi hadia.

“Ita atu hetan kualidade oinsa, sira tuir iha rai ou hamrik hodi tuir prosesu apredezajem, ne’e bele hakerek ho osan mean mos ema sei labele hatene buat ida,” hateten Aloysius ba STL iha nia knar fatin Aimutin Dili,Tersa (29/3).

Nia hateten, Infransturtura eskola inklui fasilidade buat kuaze eskola publiku sira hotu iha Timor Leste laiha kondisaun. “Hau bele dehan buat hotu laiha tanba uma nebee halo durante tempu Indonesia too agora TL ukun an tinan sanulu, maibe husi estadu seidauk halo buat ida,” tenik Aloysius.

Nia hateten, fasilidade nebee durante nee sira uja nee iha kondisaun ida hanesan obrigatoriu maibe lasufsiente.Tamba sala prosesu apredezajem la sufsiente tanba tuir lei edukasaun nian lolos kada sala ida maximal ema rua nolu, maibe realidade hatudu iha Eskola Finantil nee kada sala ida tampung estudante hitu nolu too ualu nolu entaun ida nee kontradisi.

Aloysius mos salenta katak, Jis ho papan tulis nee iha, tanba osan subsidiu nebee mai 50 cent,”Ami bele sosa, maibe jis ho papan tulis iha ema nebee atu tuir aprende hodi rona atu hatene ninia fatin nee balu tur balu hamrik hau senti ema bele hakerek ho osan mean mos ema sei labele hatene buat ida,”nia hateten.

Tanba tuir nia katak, estudante ida uja kadeira ida, maibe depende estudante nebee mai sedu eskola atu nu nee nia bele hetan kadeira, maibe balu nebee mai tarde nee tur deit iha rai, tanba kada sala ida aloka meja kadeira nen nolu, entaun estudante sala ida hitu nolu too ualu nolu.

Professor IPA ho IPS nee iha total ema hamutuk lima nolu resin hat ema nebee hanorin iha eskola ida nee, no kada professor ida hanorin estudante hitu nolu ka ualu nolu iha sala laran, tanba nee husu governu oinsa ba futuru atu dezemvolve edukasaun iha rai ida nee.

“ Ami professor hotu matenek tanba iha tempu ferias obrigatoriu ami tenki estuda kursu formasaun lingua portugues depois kada especial bidang ida-idak nian, tanba nee ami professor hotu iha duni kapasidade atu hanorin estudante,”tenik nia.

Nia sublina katak, Total sala hanorin hamutuk sanolu resin nen, total estudante primeiru ano too terseiru ano hamutuk rihun ida atus nen ualu nolu.terseiru ano tama dader no primeiru ano segundu ano tama loraik.

Liafuan hanesan hatoo husi professor Sosiologi, Albano Jose deklara katak, maski Timor Leste ukun an durante tinan sanolu maibe infransturtura eskola ida nee sei jero, governu uluk nia tempu estudante sira sei selu, entaun osan uituan nee,” Ami hadia halo gedung balun, konaba fasilidade governu distribui meja-kadeira maibe la hare total numeru estudante nebee barak iha eskola ida nee, sala prosesu apredezajem nee seidauk sufsiente, tanba nee husu governu sebele aumenta sala hanorin ba estudante sira atu nuee estudante bele iha kualidade nebee diak,”hateten Albano.

Joaõ de Fatima nudar estudante terseiru ano, hateten, senti tristi tanba kondisaun eskola sei a’at, fasilidade la sufsiente, liu-liu ba sala no meja-kadeira, dala barak sira husu ba governu maibe to’o agora ninia rezultadu seidauk iha.

Iha fatin seluk, Presidenti Komisaun F, nebe’e Trata Asuntu Edukasaun Saude no Kultura, Virgilio Marcal, hateten, eskola barak sei falta meja-kadeira, nomos kondisaun a’at, tanba ne’e governu presiza hare no bele resolve kestaun ida ne’e, tanba labarik sira presiza tur fatin diak. sin
-

Antisipa Hamlaha, Povu Tenke Kuda Aifrina

.

Josefa Parada - Kuarta, 30 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI-MAFP liu husi Dirasaun Nasional Politika Planeamentu husu atensaun ba populasaun tomak tenki kuda aifirna no fehuk barak hodi antisipa hamlaha.

“Hanesan ita hotu hatene ona katak, tinan ida ne’e maioria populasaun la halao to’os. Kuda batar. Udan lafo tempu ba sira atu halo to’os. Ho kondisaun ne’e, ita bele fiar katak, populasaun barak mak sei infrenta hamlaha. Atu antisipa kondisaun defisil ne’e, ami husu atensaun ba populasaun atu kuda aifrina no fehuk,” hatete Direitur Nasional Politika Planeamentu Octavio Almeida iha Edifisiu MAP Komoro, Tersa, (29/3).

Governu ha’re katak, aihan tradisional ne’e bele antisipa hamlaha. Neduni ita labele depende ba produsaun hare no batar, ou liliu fos husi rai liur. Kondisaun hamlaha ne’e mosu, ita labele halo buat ida tamba impaktu husi mudansa klimatika.
Neduni, MAFP hanoin ona atu oinsa ajuda hadia povu, para bele aguenta hasoru hamlaha. Entaun laiha opsaun seluk. Ita tenke hasae produsaun agrikultura. Ita espera, ho traktor ne’ebe governu aloka ona, agrikultor sir abele utiliza didiak, para tinan oin, bele hasae produsaun aihan lokal.

Nia salenta katak, ministeriu agrikultura planu tenki hadia uluk povu agrikultura moris iha bazeia bele fo benefisiu ba hodi hadia moris, ne’eduni kria ekipa ida halo monitorizasaun avaliasaun ba hare tuir aktividade ne’ebe husi ministeriu agrikultura planu implementa lao ona kalae, sekarik bele hadia diak liu tan.

Iha parte seluk Ministru agrikultura Mariano Asanami Sabino sublina katak, ministeriu agrikultura planu tinan id abele hasae produsaun agrikultura nia bele responde necisidade loron, maibe tinan ida produsaun hare’e tun tanba mudansa klimatika ne’eduni husu ba povu tomak bele antisipa hamlaha diak liu han feiok no aifarina.

Tanba uluk beala sira aifarina no feoik hodi luka ukun rasik an, ne’eduni ital abele depende deit ba produsaun fos, hare’e ,batar, deit, maibe tenki han aihan tradisional kulu, feiok, aifarina, talas.

Alende Marcus da costa nudar povu salenta katak, tinan ida produsaun agrikula tun tanba mudansa klimatika afeita lakonsege fila kuda batar , hare’e ne’eduni sente tolu fulan agustu sente hamlaha ona, husu governu bele tau matan distribui fos sira. Lia fuan Manuel Amaral nudar povu salenta katak, mudansa klimatika halo produsaun agrikultura tun, oras sente hamlaha ona, ne’eduni husu governu liu husi ministeriu agrikultura bele tau atensaun bele tinan hasae produsaun agrikula.

Promove Aihan

Entertantu, Director Nasional Agrikultura e Hortikultura, Gil Rangel da Cruz hatete, iha tinan 2011 MAFP kontinua hakbit seguransa alimentar oinsa promove aihan nomos kria kondisaun iha kampu hodi atinji redusaun kiak no mukit.

“Atu asegura ho sustentavel oinsa iha kordenasaun diak no investimentu atu hare seguransa alimentar inklui asesu ba importasaun aihan kona ba mal nutrisaun,”dehan Gil ba STL hafoin partisipa hamutuk Ministeriu Saude kona ba Deklarasaun Komoro Kontra Hamlaha no Mal nutrisaun iha Dili Konvention Center, Merkadu Lama, Tersa (29/3).

Gil haktuir katak, komitmentu iha tinan 2011 Ministeriu MAFP rasik sei desenvolve produsaun aihan ne’ebe iha hanesan fo seguransa alimentar ho importasaun promosaun mal nutrisaun.

Tamba ne’e, iha 2011 MAFP kontinuasaun servisu hamutuk ho parseiru sira hodi bele fo seguransa alimentar kona ba mal nutrisaun iha teritoriu laran tomak.

Iha biban ne’e, Vice Ministra Saude, Madalena Hanjam salenta katak, atu fo seguransa alimentar ba komunidade ne’e diak tebes hodi bele redus kiak husi mal nutrisaun. Tamba ne’e politika MS hala’o ho nia objektivu atu halakon kiak no dezigualdade no hadia asesu fiziku no mal nutrisaun iha rai laran.

Entertantu representante Saude husi Distritu, Gaspar de Carvalho hatete, politika husi ministeriu ida-idak ne’ebe hatudu kona ba seguransa alimentar ne’e diak tebes atu bele reduz mal nutrisaun iha rai laran ho dia’k.

Administrador Distritu Ainaro, Manuel Pereira apresia tebes ho programa ne’e, tamba bele ona hatudu avaliasaun kona ba seguransa alimentar no mal nutrisaun.

“Ida ne’e positive tebes, hau hanoin bele ona fo atensaun diak ba povu sira liliu sira ne’ebe hetan mal nutrisaun,”Manuel hatutan. jef/vey
.

Timor... à nossa imagem e semelhança

.

Por Álvaro Magalhães - Diário do Minho - 30 Mar 2011

Apesar de situado nos antípodas, Timor Leste é um território que a maioria dos portugueses se habituou a manter no coração. Desde 1975 aquele país esteve muitos anos votado a um ensurdecedor silêncio que só a visita do Papa João Paulo II, em 1985, resgatou das trevas mediáticas. Em 1991, o massacre de Santa Cruz despertou definitivamente o mundo para a realidade dos timorenses.

Seguiram-se diversas iniciativas organizadas pelos portugueses para chamar a atenção do mundo para a condenação a que estavam votados os timorenses. Destaco a epopeica viagem do “Lusitânia Expresso” e, posteriormente, a prisão de Xanana Gusmão e o papel hercúleo de D. Ximenes Belo que acalentava a esperança da liberdade na população.

A causa timorense que Portugal adoptou ganhou peso mundial em 1996, quando Ramos Horta e D. Ximenes Belo recebem o Nobel da Paz. Seguiram-se a queda de Suharto, a assinatura dos acordos de Nova Iorque e a realização do referendo pró-independência em Setembro de 1999.

Depois de alcançada a independência política eis que surge o petróleo e, com ele, a esperança de uma rápida emancipação e independência económicas.

Agora, Portugal está a “voltar” a Timor para aí investir e aproveitar o melhor que as economias dos timorenses possam render. Vejam-se os resultados da PT na sua participada Timor Telecom.

Fiquei surpreendido por saber que, mesmo sem ter asseguradas as infra-estruturas básicas, aquela operadora acaba de superar 500 mil clientes na rede móvel, atingindo uma taxa de penetração de cerca de 50% da população timorense! O objectivo é chegar aos 62% em 2012.

Em Portugal é sabido o apetite que as gentes têm pelo seu telemóvel topo de gama, mesmo que não tenham dinheiro para a mercearia do mês. Um estudo revelado estes dias indicava Portugal como um dos que tinham as telecomunicações mais caras da Europa e que era um país em que num conjunto de 100 habitantes existem 151 telemóveis.

Pergunto: será que Portugal está a “criar” Timor como um país à sua imagem e semelhança?
.

Governo quer integrar até junho mais de 13 mil funcionários temporários

.

Díli, 30 mar (Lusa) -- Mais de metade dos timorenses que trabalham para o Estado não tem vínculo à Função Pública, situação que o Governo pretende regularizar até junho, anunciou hoje o presidente da Comissão da Função Pública (CFP).

O presidente daquela comissão, Libório Pereira, falava aos jornalistas à margem de um encontro com os diretores gerais dos vários ministérios, realizado no âmbito do processo de conversão dos funcionários temporários em permanentes.

A Comissão da Função Pública é um órgão independente, criado em julho de 2009, com o propósito de desenvolver serviços públicos eficientes e eficazes, através de políticas justas de gestão de recursos humanos e da promoção da formação técnica dos funcionários públicos.

"O Governo olhou para os funcionários que cumprem as suas funções e têm capacidade, mas ainda estão em situação provisória. O Estado necessita do trabalho deles, apesar de não terem sido recrutados como trabalhadores permanentes, e vamos aproveitar o seu desempenho e aptidões, para atender às necessidades do Estado, regularizando a sua situação", afirmou Libório Pereira.

Segundo o presidente da Comissão da Função Pública, atualmente existem cerca de 26 mil funcionários nos serviços do Estado, e mais de 13 mil são funcionários temporários. O processo de nomeação definitiva dos funcionários temporários que passam a permanentes deverá ficar concluído no dia 30 de junho.

Relativamente à informação de que em alguns ministérios ainda existem voluntários, o presidente da CFP esclareceu que na Função Pública não há reconhecimento jurídico da figura do voluntário.
.

Terça-feira, 29 de Março de 2011

Horta Aman Libertador Kiak, Ai Povu Bele Loke Liras

.

Josefa Parada - Tersa, 29 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Prezidenti Republika (PR), Jose Ramos Horta, hanesan aman povu nian hatene no sente duni saida mak povu rai nee hasoru depois ukun rasik aan.

Povu balu iha posibel balu laiha possible, nunee iha diferensia ba vida moris, balu depois ukun konesege hadia hikas aan liu husi esforsu oin-oin, balu la bele hadia aan pur kauza laiha posibilidade.

Nunee desde tinan hirak liu ba PR Horta trasa rasik programa-programa propriu ho intensaun atu ajuda ema kiak sira, maske programa sira hanesan lolos responsabilidade governu nian laos prezidente Republika.

Programa ida hasai osan husi nia vensimentu rasik hodi fornese ba ema kiak liu husi ONG Nasional no organziasaun relijiaozu sira iha rai laran.

Maske valor osan nebe fornese husi PR Horta kiik liu kompara ema kbiit laek sira iha nasaun foun nee, asaun PR Horta nian merese atu hetan applause no ezemplar ba sira seluk atu banati tuir. Bainhira ulun boot sira hotu iha sentiment ida hanesan PR Horta hodi sai aman ba povu ai leba sira, dala ruma TL la kleur tan bele kore aan husi kiak. Tanba hotu-hotu konsentra oinsa hadia povu nia moris laos habisu aan deit.

Prezidenti Republika, Jose Ramos Horta, hatete tinan-tinan nia sempre intrega salariu ho montante U$ 21.000.00 ba ema sira iha Nasaun ne’e ho objetivu atu ajuda populasaun ne’ebe moris kiak no mukit.

Maske ajudasaun nee fornese liu husi organizasaun Non Govermental sira ne’ebe halao knar iha area kombate kiak, maibe asaun PR Horta nian hatudu ezemplu diak nudar aman Nasaun nee nian. “Intensaun Prezidente ne’e nudar ezemplu diak nebe ukun nain sira iha rai nee atu banati tuir. Se sira hanoin katak ukun nee povu mak fo, sira ukun atu tau matan ba povu, laos ba familia sa tan baa an rasik,” hatete Sisto Fernandes (Juventude Aldeia Metin I, Bebonuk) ba STL Segunda (28/3).

Nia hatete iha mundu nee hanoin hanesan PR Horta ituan deit, barak liu hanoin baa an no familia, ukun ba sira hanesan oportunidade ida hodi hariku aan, hametin sira nia familia hodi halakon tiha valor demokrasia nebe buras daudauk iha nasaun foun nee.

Sisto husu ba PR Horta, atu kontinua probgrama nebe halao tiha ona hodi liberta povu rai nee husi kiak no mukit. “Se uluk PR Horta hamotuk ho Xavier, Alkatiri asuwain sira seluk hakarak luta liberta patria, agora tenke liberta mos povu.

Labele liberta patria depois husik povu kontinua moris iha new colonial nia okos.

Sebastiao Marques, (Estudante) konsidera programa PR Horta nian ba povu ai leba sira diak tebes, tanba nee tenke hetan apoiu husi entidade sira seluk iha rai nee inklui imprezariu sira.

Nune’e mos, nia parte fo votu konfiansa ba PR Horta atu kontinua sai aman nasaun ba periodu nee tan hodi kandidatu aan nudar prezidente republic iha eleisaun jeral 2012. “Hau fiar povu sei apoiu Horta ba Prezidente,” tenik Sebastiao.

Gregoriu Martinho Nunes, fo nia apoiu tomak ba PR Horta wainhira intersante atu aprezenta nia kandidatura hanesan Prezidente Republika iha eleisaun prezidensial 2012.elo
.


Elektricidade Distritu Mate, La Sama Lasimu Kuandu Dehan Osan Mina Laiha

.

Josefa Parada - Tersa, 29 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Prezidenti Parlamentu Nasional, Fernando La Sama de Araujo husu ba Sekretariu Estadu Elektricidade Agua no Saniementu liu-liu ba funsionariu EDTL atu suplay mina ba distritu hotu ho diak para ahi bele lakan tanba laiha razaun hodi dehan laiha mina.

“ Hau senti laiha razaun osan laiha, atu sosa mina, tanba Parlamentu Nasional nee mos aprova tiha ona osan barak nebee ho montante boot ba Sekretariu Estadu Elektricidade nebee inklui mos ba sosa mina ba EDTL,” hatete Prezidenti La Sama liu husi sesaun plenaria, Segunda (27/3) iha Parlametnu Nasional.

Preokupasaun Prezidenti La Sama nian nee hodi responde ba deklarasaun deputadu Adriano Joao bankada PD nebee hatete katak agora iha Sub-distritu Lolotoe, Distritu Bobonaro eletricidade la lakan.

Nebee hatete deputadu Adriano katak informasuan nebe nia hetan husi Xefi Suku Lolotoe katak governu labele lori mina to Lolotoe tanba Estrada aat, mesmu Xefi suku nee kontinua ejiji bebeik maibe razaun hanesan hela deit.

“Maibe, nudar deputadu hau hakrak hatete deit katak, mesmu dalan aat maibe govenru tenke esforsu hodi lori mina ba Lolotoe tanba osan barak maka aprova ona, nebe laiha razaun hodi dehan mina laiha ka estrada aat hodi impede EDTL la lori mina ba Lolotoe,” deklara deputadu Adriano.

Liafuan hanesan mos hatete husi deputadu Aderito Hugo bankada CNRT katak problema Estrada nebee aat no kotu sai mos preokupasaun ba EDTL tanba labele lori mina ba to Distritu no impaktu maka ahi eletricidade iha Distritu sei kontinua mate.

Parte seluk deputadu Inacio Moreira liu husi sesaun plenaria sempre kestiona konaba problema eletricidade. Tuir deputadu Inacio katak governu AMP sempre fo sira ninia esplikasaun katak elektricidade sei lakan 24 oras. Maibe realidade hatudu katak to agora mos ahi eleitricidade kontinua mate lakan hela deit.

Nia hatutan, durante tinan tulu Total orsamentu ba EDTL nee boot maibe rezultadu mak ne’e ahi kontinua mate lakan too ohin loron.

Maibe tuir Prezidente Komisaun G Pedro da Costa hatete katak problema Eletrisidade atu moris nee depende kontribusaun ema hotu nian no poupasaun makina ou zerador foun, maibe kuandu populasaun uza eletrisidade la ho kuidadu no halo lidasaun ilegais bele provoka sirkuit no bele kria eletrisidade mate lakan.

Tanba nee, hatete deputadu Pedro katak atu gatente eletrisidade labele mate populasaun tenki uza kreditu distritubusaun iha linã transferensia foun nebe iha sei garantia ahi sei lamate mate tan hanesan agora maibe ema hotu tenki iha konsiensia. Arm
.

Ekonomia Minimu, Povu Habai A’an

.


Josefa Parada - Tersa, 29 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI - Hetan doit metan hodi sustenta familia iha tempu ida agora, susar teb-tebes, ho vida moris nebe karun no kiak kampu servisu, povu rai nee ida-idak tenke fera kakutak liu esforsu makaas hodi asegura sira nia ezistensia iha mundu manas ida nee.

Balu ne’ebe iha kapasidade intelektual naton vida moris diak liu, tanba sira bele asesu kampu servisu provide iha governu no mos ONG Nasional no Internasional.

Maibe, ba hirak ne’ebe uluk laiha posibilidade hetan asesu ba esdukasaun tantu formal no mos informal, agora tenke sai dezempregu, embora oras nee investimentu estranjeiru barak tebes iha TL. Hanesan Jose Maia tenke habai aan iha loron laran, tanba nia laiha posibilidade asesu ba kampu servisu nebe iha.

“Uluk ami hanoin depois ukun aan, bele iha mudansa ba ami nia moris, maibe tinan sanulu nia laran, ami nia vida nunka iha mudansa, ami sente moris nee aumenta klot ba daudauk. Jose Maia hato’o nia halerik ne’e ba STL iha Convention Merkadu Lama, Dili, Segunda, (28/3).

Maia hatete vida moris mak loron fa’an ai-farina iha estrada ninin. Osan nebe nia hetan liu husi negosiu aifarina kuaze la too atu sosa fos lata ida hodi haan loron ida.

Situasaun hanesan mai husi Lucia da Costa. Tuir nia situasaun ekonomia rai nee agora ladun favorese ba timor oan sira, tanba fila liman iha rai laran laos timor oan deit, maibe ema estranjeiru.

Rendimentu hanesan ema fila liman, katak Lucia kiik tebes, loron ida hetan U$20, benefisiu nebe sira hetan la too dolar ida, tanba ema barak mak faan, presu kompetatif, dala ruma sae I dala ruma tun. “Rendementu diak bainhira iha iventu boot ruma, ema barak sirkula iha Dili laran, maibe loro-loron bain-bain, hetan deit U$ 10 loron ida sorti ona.

Nunee mos Jacinto Pereira, hatete tanba nesesidade uma laran, orbiga sira tenke hasiru anin, udan no loron manas. “Se ita la faan sasan, ita atu hetan osan husi saida, agora fasil liu mak fila liman, mas problema ema hotu hakarak fila liman maske funsionariu boot,” tenik Jacinto.

Lamentasaun seluk mai husi, João Menezes. Tuir nia maske loron ida hetan U$20.000, laos problema, importante dapur kontinua suar. “Sorti diak bele ajuda oan sira eskola too universidade.” Vey
.


INFLATION IN TIMOR-LESTE ON A STEEP RISE: INFLATION IS THE FEEDER OF POVERTY

.

FRETILIN.MEDIA BRIEFING NOTE: Dili, 29.3.2011

INFLATION IN TIMOR-LESTE ON A STEEP RISE: INFLATION IS THE FEEDER OF POVERTY

The inflation figures recently released by the government indicate thefollowing:

• The monthly increase in the CPI was of 1.1% in January 2011 to 3.7% in February, a significant increase that results in an increase in the average annual CPI from 7.2% in January to 7.7% in February 2011.

• Looking at the inflation for food, weighed by the "basket of commodities" which serves as the basis for calculating the CPI, it shows that it was 56.7% in February 2010, but rose by 13.1% between then and February 2011. This is a rise attributed to, amongst other things on an 8.8% in the rise in the prices of grains (almost entirely made up of rice), 17% rise in the price of meat and derivatives thereof, and 26% in the rise in the price of vegetables and other groceries.

• Transport (including the cost of fuel) is around 12% more expensive now than a year ago. This is largely attributed to the rise in the price of fuel (the price of petrol for example rose from US$1.03 toUS$1.16 just in February-Mach).

There will be those who will say that this inflationary trend in basics is due to the fact that Timor-Leste imports most of what it consumes. However, many of the products that have registered rises inprice are produced domestically. This must mean that there is a huge gap between demand and supply, which suppliers take advantage of to increase prices. This “gap” have a lot to do with the huge increase in public spending, as well as a fall in domestic production.

Finally, and just by way of comparison, Indonesia, the primary source of imports into Timor-Leste, has seen a monthly fluctuation of only 0.89% for January, and 0.13% for February 2011. This is significantly lower than the 1.1 and 3.7% seen in Timor-Leste.

Conversely, salaries of those in employment including the civil service, with the exception of a 400% rise for politicians in 2009,have remained stagnant.

The purchasing power of ordinary citizens has been drastically eroded. (Based on data obtained from (but rewritten by FRETILIN.Media) fromsite in Portuguese:É a economia, estúpido!...
.

Segunda-feira, 28 de Março de 2011

World Bank donates US $1,140 for Finance Ministry

.

Televizaun Timor-Leste, March 28, 2011 language source: Tetun

The World Bank in Timor-Leste has donated US $1,140 for the Timorese Planning and Finance Ministry to help the referred ministry to better improve the system of procurement.

Minister for Planning and Finance, Emilia Pires said such amount will be spent for four areas, such as to support amendment of the country's existing laws, identify necessity of the people in procurement at all the ministries and capacity building for the procurement officers.

"The World Bank donates us money to improve procurement system. There are four objectives such as to consolidate process of amending law, because now we have eight or nine laws and the laws should be put together.

We will also identify necessities of our people who process procurement in all the ministries and to know how far their understanding about procurement, so that we can hold a national program training for them," Minister Pires said.

Minister Pires added that the Government is implementing free balance system in order to avoid errors and failure in the future.
.

Komunidade Hatolia Halerik, Folin Fos Sa’e To’o Kakorok Talin

.

Josefa Parada - Segunda, 28 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

HATOLIA-Komunidade Aldeia Burobu ho Aldeia Leodato, Suku Leimea Sorin Balu, Sub-Distritu Hatolia, halerik tebes ho folin fos. Sira sente, folin fos sa’e to’o kakorok talin.

Hanesan fos Globus, fa’an iha Hatolia no Letefoho, netto 25 kg ninia folin $18.00 kada saka, netto 30 kg folin $22.00 kada saka. Folin fos karun tebes. Sente laiha kbit atu sosa.

Sira mos preokupadu tebes ho mudansa klimatika tamba kria dezastra iha fatin-fatin.

Halo sira sai bila aan tiha. Udan tun bebeik, lafo tempu ba sira halo to’os hodi kuda batar. Iha tinan 2009, aihan batar sei iha netik maibe tinan ida ne’e menus tebes.

Iha tinan 2010, sira sente folin fos sei kman. Hanesan fos governu marka MTCI ne’ebe distribui ba distritu no sub distritu, karon ida sei fa’an ho folin $12.00 kada saka. Sira sente sei diak. Mais agora ne’e todan liu. Liliu ba sira ne’ebe iha to’os kafe maibe kafe lafuan. Sira terus teb-tebes. Balu kalan loron han deit ho afarina.

Nunee Xefi Aldeia Burobu Celbester Martins ba STL bainhira partisipa iha reajustamentu no konsolidadsaun PSD iha Suku Leimea Sorin Balu, Domingu (13/3). Ho situasaun alimentar ladun diak ne’e, Martins husu ba governu para buka meus hodi ajuda povu. See governu la distribui fos MTCI, fa’an hanesan iha tinan 2010, maka povu barak sei hasoru hamlaha.

Iha fatin hanesan hatutantan husi Xefi Aldeia Leodato Domingos dos Santos, hateten katak oras ne’e komunidade sira halerik fos Globus ne’ebe folin karun liu kakorok talin, tanba fos globus faan iha Letefoho 25 kg U$18.00-, selu kareta to’o ne’eba U$20.00-, nune’e halo komunidade sira laiha kbiit atu sosa fos, oras komunidade sira loron kalan moris deit ho aifarina, maibe kuitadu susar liu mak labarik kiik oan sira, tanba sira latoman han aifarina loron kaln, nia salenta.

Ho problema hirak ne’e sira husu ba governu liu-liu ba MTCI atu aloka fos MTCI faan to’o suku no Aldeia, hodi antisipa ba povu ne’ebe hasoru amiasa hamlaha, tanba impaktu husi mudansa klimatik halo produsaun aihan laiha, laos ba aihan deit, maibe produsaun kafe mos balun fuan laiha, tanba maoria komunidade sira iha ne’e moris ho kafe, maibe kafe fuan laiha konsertesa amiasa hamlaha bo’ot, Domingos salenta.

Hatan problema hirak ne’e Xefi Suku Leimea Sorin balo Evatrsto Soares Martins, hateten katak los duni buat ne’ebe mak Xefi Aldeia sira hato’o, tanba loron kalan sira mak moris hamutuk ho povu, tanba tinan ida ne’e hahan laiha hanesan batar laiha tinan kotuk sei iha, maibe agora laiha kafe mos tinan ida ne’e lafuan, tanba impaktu husi mudansa klimatika udan makaas liu estrga hotu kafe nia fuan, Evaresto hateten.

Evaresto, sublinatan katak ho problema hirak ne’e tinan ida ne’e povu sei hasoru amiasa hamlaha, tanba hahan laiha, atu antisipa povu hasoru amiasa hamlaha karak ka lakohi governu liu husi MTSC no MSS tenki distribui fos MTCI ba faan to’o Suku no Aldeia sira. Nune’e povu aileba sira ne’ebe kbiit laek bele sosa netik fos ne’e hodi aguenta sira nia moris, tanba oras ne’e sira sei aguenta hela ho afarina talas no aifuan sira seluk hirak hotu on abele sai problema bo’ot ba povu sira nia moris, Xefi Suku salenta.

Responde preokupasaun hirak ne’e Vice Prezidente PSD Aktual Ministru Ekonomia Dezemvolvimentu (MED) Joao Mendes Goncalves, hateten katak atu antisipa amiasa hamlaha ba komunidade sira mak loron Sabadu (12/3) liuba “ami halo reniaun ou enkontru estraordinario ho konselho Ministru oinsa atu fo importansia hodi antisipa komunidade hasoru amiasa hamlaha, nune’e “hau rasik koalia ba konselho Ministru atu kontinu distribui faan fos MTCI ba komunidade sira, Joao salenta. gus
,

PADRE ARNALDO DE LETEFOHO MANTÉM RELAÇÕES IMPRÓPRIAS COM AS AMIGAS

.
Caro Lorico,


É verdade que, o que descreve está a acontecer, mas o dinheiro que o governo doa para a igreja, na maior parte das vezes é bem aplicado, e eles esforçam-se para ajudar o povo, se não fossem muitas das ordens religiosas espalhadas por Timor a fome seria muito maior.

O que é preciso é separar o trigo do joio, ao lado de padres com boas intenções continuam a proliferar aqueles que continuam a abusar das comunidades.

Lembro-me do padre Arnaldo de Letefoho, sobrinho ou filho do padre Maubere, que apesar de ser padre mantém relações menos próprias de padre com as amigas, está na hora de ir passar férias para Macau ou para a Antártida com o tio.

Beijinhos da Querida Lucrécia

.

Domingo, 27 de Março de 2011

“SANTA” PEDOFILIA ESTÁ NA ORDEM DO DIA - E EM TIMOR LESTE?

.
POR FÁTIMA ROBALO - Reposição

Assim que se fala em pedofilia lembro-me de Timor, onde sabemos que existe bastante mas tem-se conservado no “segredo dos silêncios” cúmplices de algumas entidades com posição influente, que condenam mas que não tomam uma posição digna de denúncia e de exigência de justiça.

Juntem-se os rumores que são factos – muitos deles conhecidos há décadas – e que se acoitam nos medos dos que temem que sobre eles recaiam as represálias dos todo poderosos pedófilos. Não admira por isso que em Timor-Leste exista tanta homossexualidade masculina, assim como tanta prostituição e promiscuidade sexual, até entre a família.

Brasil, EUA, Canadá, Irlanda, Alemanha, Espanha, etc, etc. Quase por todo o mundo a pedofilia praticada por membros da igreja católica está na ordem do dia. Sobre isso não se fala em Timor Leste, é tabu. Nem um único órgão de comunicação social em Timor aborda o que se passa pelo mundo sobre o assunto, é tabú. Nem se referem palavras condenatórias do Papa sobre isso, quanto mais de outros. Em casa de ladrões não se fala de roubos. É tabu. Todos querem parecer honestos.

Aproveito o facto da pedofilia ser um tema na ordem do dia para abordar algumas das realidades timorenses nesse triste capítulo da vida de imensas crianças em Timor, que foram vítimas de predadores eclesiásticos ao longo de muitas dezenas de anos. Crianças que “passaram pela vida” de muitos que tomaram conhecimento daquilo de que eram vítimas mas que nada fizeram para denunciar as situações imorais e criminosas. Julgo saber que ainda hoje assim é. Sobre as vítimas do passado sabe-se que agora, já adultos, estão com as suas vidas completamente destroçadas, carregados de mazelas irreparáveis. Espera-os a continuação de uma vivência traumatizada devido a desprezíveis pedófilos que se acoitam na igreja de Timor, assim como em igrejas de outros países. Mas não só na igreja.

Por essa razão gostaria de perguntar o que pensam fazer os bispos em Timor Leste sobre tal realidade? Vão continuar a fazer de conta que nada de condenável se passou, nem passa, que mereça ser julgado pela justiça dos homens e de Deus? Vão aproveitar a oportunidade para expurgar a igreja católica em Timor dos pastores que são lobos e a quem já nem as vestes de cordeiros os conseguem encobrir? O que vão fazer? Denunciar a repugnante situação para que também no caso de Timor o Papa não venha dizer que os bispos calaram a verdade por receio e vergonha do escândalo?

Apresentar desculpas às vítimas e punir os energúmenos de batina é o que devem de fazer. Devem de tomar a iniciativa, doa a quem doer, mas que se salvem as vítimas e a parte sã da Igreja Timorense. Será melhor agora, por iniciativa própria do que ser compelida a fazê-lo sob uma chuva de denúncias que justificadamente se preparam. O escândalo já existe, está latente. Agora importa evitar o descrédito irreparável.

Que prevaleça o bom senso dos bispos que condenam em privado mas que não têm tomado a atitude devida. E que se acautelem os casos do presente para que a repulsiva prática de há dezenas de anos termine e nunca mais se repita. Se não forem agora os bispos a tomarem as medidas adequadas, bem como a justiça dos homens da sociedade timorense que possuem os poderes constitucionais, tarde ou cedo será o Vaticano a confrontar-se com esta realidade e a ver-se forçado a pedir desculpas pelo clero timorense pedófilo.
.

Sábado, 26 de Março de 2011

PADRES TIMORENSES VIVEM COMO REIS E MANIPULAM O POVO A FAVOR DE POLÍTICOS QUE LHES DÃO DINHEIRO E TERRENOS

.
LORIKU deixou um comentário em, "PARABÉNS SR. PRESIDENTE DA REPÚBLICA!"

Para aqueles fundamentalistas católicos timorenses, os padres não podem ser criticados. Fazem daqueles seres humanos, uns Deuses da terra, perfeitos e incorruptíveis. Algo muito surreal e que só revela a tal situação de atraso que os católicos de Timor Leste vivem quotidianamente.

Aqui em Timor Leste é evidente que estamos a viver muitos séculos de atraso em relação à reforma da própria religião católica. A Igreja timorense de hoje tem uma mentalidade da igreja antiga de Dom Henrique.

Só faltava praticar a inquisição para cobrir os seus podres. Até o Jesus Cristo poderia ficar admirado com esta gente tão hipócrita que vive à custa da ingenuidade e humildade dos timorenses. Aproveitam a falta de formação e educação iluminada do povo em geral, para poderem explora-lo e subjuga-lo.

Esses falsos indivíduos de batinas brancas timorenses vivem como pequenos réis, explorando a espiritualidade dos timorenses, manipulam e jogam o povo a favor dos políticos que lhes favorecem mais dinheiro e terrenos.

Quanto mais timorenses ficam sem terrenos seus, mais a igreja tem hectares e hectares de terrenos cá nesta terra dos Mauberes. Uma paisagem impressionante dum povo corajoso e heroico

Para essas pessoas timorenses hipócritas de batina branca, quaisquer criticas que lhes são destinadas serão tratadas como um pecado mortal, e os que as fazem são logo julgados de comunistas!

Falam da heroica luta contra o regime assassino de Soeharto , porém, em nome de Cristo condenam os seus críticos de comunismo. São piores que o Soeharto em muitos aspetos.

Se Cristo defendesse essa ideologia seria o Senhor crucificado de novo por estas pessoas hipócritas.

Muitas vezes os que clamam o nome de Cristo, são piores que o próprio Lúcifer. As palavras saem da boca deles mas os seus atos são satisfações de Lúcifer! Uma típica atitude podre dos fariseus que puseram o Cristo na Cruz!

Estão dispostos a vender as suas almas ao Lúcifer disfarçando em nome de Cristo como um pretexto e camuflagem para os seus crimes e ambições pessoais.

No fim, são as hipocrisias podres do oportunismo pessoal para explorar e atrasar mais os timorenses como uma sociedade.

O que precisamos é mesmo uma plena educação secular duma sociedade moderna baseando na ciência do humanismo que liberta o povo do obscurantismo espiritual e intelectual.

É difícil, mas não é impossível para se mudar! É apenas uma questão de tempo e mais educação, e de ciências que libertem a mente humana dos timorenses.
.

Na Encruzilhada da Vida!

.

POR MAU DICK

Na encruzilhada da minha vida
Numa manhã não muito distante
Foste a coisa tão querida
Foste a minha estrela cintilante

Deste-me novo rumo nesta caminhada
A vida ganhou nova razão de existir
A rosa tornou-se mais perfumada
O ar que respiro o meu elixir

As alegrias têm sido abundantes
O riso tem sido incessante
Agora já nada é como dantes
Tudo se tornou mais interessante

Partilhar com as crianças de Timor
Tamanha alegria, é minha devoção
faço-o com muito amor
Faço-o com todo este coração


Mau Dick
26/03/2011
.

Prosecutor General contacts MP Tilman urgently

.
Timor Post, March 25, 2011 language source: Tetun

Prosecutor General Ana Pessoa has sent an official letter to the Parliament, asking to allow MP Manuel Tilman to testify in the Public Prosecution.

The Prosecutor General Pessoa wrote to the Parliamentary President Fernando "Lasama" de Araujo in order to remove political immunity of MP Tilman before he appears in the Public Prosecution for testifying.

MP Manuel Tilman, said he is ready to cooperate and appear in the Public Prosecution, but he does not know why the Prosecutor General summon him, adding that he will appear in the Public Prosecution next Monday.

"The letter is sent to the Parliamentary President Fernando "Lasama" de Araujo to remove my political immunity, so that I can appear in the Public Prosecution to testify," MP Tilman said.
.

PARABÉNS A VOCÊ NESTA DATA QUERIDA

.
Queridos amigos e compatriotas,

Hoje o meu netinho mais velho faz seis anos. Ele tem a felicidade de viver num país onde nada lhe falta.

Para festejar esta data querida, para que tenha muito mais significado, resolvi oferecer os meus préstimos para aqui neste blogue abrir uma rubrica intitulada, "O CANTINHO DA POESIA".

Comprometo-me a fazer um poema todas as semanas a favor das crianças de Timor Leste. Estou também disposto a fazer poemas a pedido dos leitores.

Pretendo que todos os leitores doem $1 ou $2 dólares por cada poema, para os orfanatos de Timor Leste. Esse dinheiro irá para uma conta do orfanato Santa Bakhita. Deixo isso a cargo do blogue.

Vale?

Mau Dick

Poeta de Timor Leste

Nota do blogue: Aceite a proposta do " CANTINHO DA POESIA" mas, não queremos a responsabilidade de ter dinheiro alheio nas nossas mãos, quem quiser doar que o faça diretamente aos Orfanatos.
Obrigada Mau Dick! Parabéns e muitas Felicidades para o seu netinho.
Zizi
.

Timor marches to its own beat

.
Gleno is a bustling coffee-growing village 90 minutes from Dili. Picture: Lindsay Moller

Gerard Barry - The Australian - March 26, 2011

THE INCIDENTAL TOURIST

THE road to Ermera does not suffer fools. The hills are steep and the road is narrow.

You will share it with goats, pigs, chickens and cows as well as people young and old, walking, pushing carts, carrying bundles, carting water or selling from stalls along the way.

But give it the respect it demands and it will lead you into a wonderful coffee-growing region in the hills south from Dili, capital of East Timor.

Thirty minutes out of the capital the road offers breathtaking views back across the water to the island of Atauro. Press on for another hour and the road drops into the valley where Gleno, the district capital, is located.

Thursday is market day in Gleno and by 7am bustling commercial activity is already in full swing. Vendors have come from near and far. Traditional woven cloth, or tais, is available at an excellent price but you won't be hassled to buy. This is a market primarily for locals.

And no matter what day you're in Gleno you can buy Timor's best bread rolls at Francisco's bakery, but buy early because Francisco is a local treasure, not a local secret. He has baked bread through Portuguese, Indonesian and now Timorese times. Francisco's friendly smile and sparkling eyes suggest a joyful engagement with life characteristic of so many Timorese.

The mountains beyond Gleno feel like a gigantic coffee plantation. Huge trees have been planted to provide a canopy for the coffee plants.

They add grandeur to a country that offers spectacular scenery at every turn in the road. Ermera Kota, once the district capital, is the next town on from Gleno. With a little help you can find the local path connecting the two towns. In less than two hours you can experience the sort of country Australian soldiers moved through during World War II.

Pedro runs Radio Cafe, a small community radio station in Gleno. He talks proudly about his father who died a few years ago aged 98, lucid, respected and fluent in five languages.

One day in Ermera we meet two Gippsland farmers, brothers whose father survived the war with the help of such Timorese as Pedro's father, many of whom lost their own lives in the process.

You can catch a local mini-bus, or mikrolet, from Ermera back to Gleno. There is likely to be a goat or a pig or both on the roof and a crowd inside, but the journey is not so uncomfortable. Besides there is a great deal to observe in such a situation and although it might not extend to the chicken near you, a quiet and respectful courtesy always prevails among the passengers.

Bamboo decorations along the road mark the many transits of the statue of Mary during the year. The associated processions will involve large numbers of school children and adults and are celebrated with colour and song. The Timorese have an expectation that religious or civic events will take time and no one complains.

When President Xanana Gusmao visited Gleno, his arrival was preceded by a band with traditional instruments and dress that marched around the streets for two hours. It was like a scene from a Gabriel Garcia Marquez novel. When he finally arrived, Gusmao shook hands with many of those who had lined the streets and then participated in a lengthy traditional welcome ceremony.

I suggest to Carlos, a Timorese friend, that an Australian prime minister in such a situation would have drawn a tomato tossed from the crowd. But as you will discover if you visit this country, just an hour from Darwin, Timor has its own way of doing things.
.

Sexta-feira, 25 de Março de 2011

PARABÉNS SR. PRESIDENTE DA REPÚBLICA!


Para começar eu gostaria de congratular o senhor Presidente por ter promulgado esta lei para ajudar os órfãos dos heróis tombados.

Uma vez que os pais e mães perderam as suas vidas pela causa da independência seria justo que os seus vindouros usufruíssem de algo, e esta será uma maneira de o fazer. Só espero que os filhos de todos os tombados tenham esta oportunidade.

E o que vai acontecer aos filhos ilegítimos de alguns ‘heróis vivos’? E os filhos dos padres? Eu pressuponho que os filhos ilegítimos destes indivíduos estejam a cargo dos próprios pais.

Estamos a falar do filho de um tal senhor ex comandante-em-chefe, que parece que continua a exercer este cargo. Também de alguns padres que juraram pela castidade mas que têm dificuldades em não baixar as calças etc. etc.

Estes filhos e filhas são completamente abandonados pelos próprios pais. As crianças ficaram ao cuidado das mães, que muitas vezes têm muitas dificuldades em tomar conta dos seus filhos.

Achamos que é hora de ter uma outra lei, que obrigue os pais a ajudar os filhos, na educação e no bem-estar até quando eles atingirem os dezoito anos.

Se começarmos a forçar os pais a cuidarem dos filhos, poderemos evitar que no futuro, os homens com tanto dinheiro e padres engravidem as mulheres porque eles sabem as consequências de baixarem as calças.
.

Quinta-feira, 24 de Março de 2011

Órfãos de antigos combatentes passam a ter direito a pensão

.
Díli, 24 mar (Lusa) -- O Presidente de Timor-Leste, José Ramos-Horta, promulgou as alterações ao Estatuto dos Combatentes da Libertação Nacional, que alarga aos órfãos o benefício da respetiva pensão, anunciou hoje a presidência timorense.

"A presente lei destina-se a colmatar o facto de o atual Estatuto dos Combatentes da Libertação Nacional não assegurar o sustento dos filhos menores em caso de falecimento do titular preferencial da pensão, isto é, do cônjuge sobrevivente", justifica o Presidente na promulgação.

Outra mudança no Estatuto dos Combatentes tem a ver com a sua representação, "de forma a melhor permitir o contributo destes para a harmonia social e para a estabilidade política nacional".

A alteração à Lei do Estatuto dos Combatentes da Libertação Nacional havia sido aprovada pelo Governo em fevereiro, passando a contemplar "o pagamento da Pensão de Sobrevivência aos filhos menores do mártir ou combatente da libertação nacional, quando o cônjuge falecer".

A decisão foi tomada por terem sido constatadas pelo Governo situações de menores desprotegidos, já que a Pensão de Sobrevivência, destinada aos familiares dos mártires e combatentes da libertação nacional falecidos, não assegurava até agora o sustento dos filhos menores em caso de falecimento do titular preferencial da pensão.

Alterado foi também o regime de aquisição do direito à pensão, deixando de estar diretamente relacionado com o momento do requerimento da pensão.
.

Presu Nesecidade Baziku Sa’e Maka’as

.
Miro Nascimento - Kinta, 24 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

AINARO- Agora dadaun folin nesesidade basiku sai prokupasaun ba povu sira iha Distrito Ainaro,tamba sasan folin kuaze sae makas.

“Ami hanesan konsumidores senti triste tebes ho sasan folin ne’ebe ke oras ne’e sae makas tebes iha rai laran,nune’e fo impakto ba ita nia povu kiik kbiit laek sira labele sosa sasan hirak, tamba karun demais.”Dehan Esperansa Bianco hanesan konsumidores ba STL ,bainhira hasoru iha Ainaro Vila, Segunda (14/3).

Nia haktuir tan katak maske Governu kria ona lei tributaria hodi hatun sasan folin,ne’ebe importa mai rai laran,maibe’e realidade iha implementasaun husi lor loron negosiante no emprejariu sira kontinua hasae sasan folin ba bebeik, nia dehan.

Hanesan iha Kios Buka Moris Ainaro,agora dadaun fan sasan hanesan masimidar kilo ida $ 1.00 ,kilo 5 ho folin $ 5.00,kafe tugu buaya pak ida $ 15.00,,Manu tolun rak ida $ 6.50 cent,Suprmi kaisa ida $ 6.00,fan rahun kada ida fan ho $ 30 cent I nune’e mos bimoli 5 Liter ho folin $ 8.00.

Tuir komprador Marsal de Araujo hatete Nia parte prokupa tebes ho sasan folin,ne’ebe agora sae makas.Nudar ema ne’ebe buka moris ho fila liman defisil atu hetan sasan hirak ne’e,tamba defikuldade transporte.

“Kuando ami ba sosa ho folin sae makas,ami atu fan fali halo hira,I ema hakarak sosa sasan hirak ne’e ka lae,tamba karun.

Ho folin sasan ne’ebe karun halo ami povu kiik labele sosa,tamba folin ne’e hanesan atu oho ami.”Marsal hatete Maria da Silva nudar konsumidores realsa tan katak agora iha kios kiik sira ne’e,ema fan kafe tugu buaya ida deit $ 20 cent,i nune’e mos masimidar kilo ida,dala ruma ema hasai tia metade.

Nia hatete sasan ne’ebe negosiante kios kiik sira fan iha nia bairu folin karun liu fali iha fatin seluk.Tan ne’e,bainhira atu sosa sasan sira tenki halai ba buka kios ne’ebe fan ho folin tun ituan, Maria afirma. Iha fatin seluk Direitor Ngo Tolhae Ozorio Bianco Ximenes hatete Governu presiza kontrola folin sasan nesecidade basiku iha rai laran,atu nune’e emprejariu no negosiante sira labele hasae folin sasan tuir sira nia hakarak.Tenki hatun folin,hodi nune’e povu sira bele sosa hodi konsumi ba moris lor loron nian, Ozorio salienta. cax
.

Komunidade Bubusu Infrenta Hamlaha

.
Miro Nascimento - Kinta, 24 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI-komunidade Suku Bubusu Sub-Distritu Fatuberliu Distritu Manufahi, oras ne’e infrenta hamlaha, tanba mudansa klimatika 2010 udan makaas liu estraga hotu sira nia aihan, no kafe fuan laiha.

Oras ne’e komunidade Suku Bubusu hasoru risku hamlaha, tanba impaktu husi udan kuaze tinan ida nia laran halo povu agrikultura barak mak lahalo to’os, nunemos udan estrga aifuan barak hanesan aifarina, avokat, fuan laiha inklui mos kafe no aifuan sira seluk.

Informasaun hirak ne’e hato’o husi Xefi Suku Bubusu Francisco Amaral, no Joventu Bubusu Filis da Costa Soares bainhira dada lia ho STL iha Merkadu lama Dili Tersa (22/3), sira nain rua salenta liutan katak oras ne’e komunidade sira iha Suku ne’ebe refere aguenta deit han kalan loron ho aifuan hanesan aifarina talas, kontas, no aihan sira seluk, maibe labarik oan sira mak araska, sira salenta.

Hanhan ba larik sira araska liu, tanba sira latoma han aifarina, talas no kontas loron lakan, tanba kafe 2010 fuan laiha, nunemos kafe 2011 ne’emos fuan laiha, komunidade sira laiha kbiit ou osan laiha atu mai sosa fos globus iha Merkadu Same, tanba fos globus iha Merkadu Same 25 kg impresario sira faan ho folin U$18.00-, ou dala ruma U$20.00-, nune’e halo komunidade sira laiha kbiit atu sosa fos, sira salenta.

Ho problema sira ne’e sira husu ba governu liu husi MTCI no MSS oinsa atu fo importansia ba problema hirak ne’e. liu-liu ba MTCI atu distribui fos MTCI faan to’o suku sira hanesan uluk, nune’e bele protese ba povu hasoru risku hamlaha, sira nain rua salenta.

Iha fatin seluk hatutantan husi Xefi Aldeia Burobu Suku Leimea Sorin balo Sub-Distritu Haolia, Ermera Celvester Martins, hateten katak komunidade sira iha Aldeia no Suku ne’ebe refere maioria moris ho kafe, maibe tinan ida ne’e kafe ladua fuan, nia salenta.

Nia salenta liutan katak oras ne’e komunidade sira hasoru hamlaha kalan loron han deit afarina, maibe koitadu susar liu labarik sira, tanba sira latoman han aifarina klan loron, 2010 udan makaas liu halo batar laiha, no 2010 mmos hanesan, kafe mos fuan ladiaktan oras ne’e povu aileba sira hamlaha bo’ot, Celvester salenta.

Hatan ba problema sira ne’e Xefi Suku Leimea Sorin balo, Evaresto Soares Martins, hateten katak los duni buat ne’ebe mak Xefi Aldeia sira hateten, tanba 2010 udan la fo fatin ba povu agrikultura sira atu halo to’os, nune’e tinan ida ne’e batar laiha, kafe mos fuan ladun diak, oras ne’e povu aileba sira aguenta deit ho afarina, talas, kontas, no aihan sira seluk, lahatene’e aihan sira hotu atu aguentatan ho aihan saida?

Ho problema hirak ne’e husu ba governu liu-liu ba Ministeriu Turismo Comersio atu distribui fos MTCI faan to’o Suku sira hanesan uluk, nune’e komunidade sira be’e sosa netin hodi aguenta sira nia moris, tanba foa globus sira laiha kbiit atu sosa, Evaresto salenta. gus
.

Inflsaun Sae Impaktu Husi Inportasaun

.
Miro Nascimento - Kinta, 24 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Maske inflasaun sae tanba impaktu husi inportasaun razaun katak, nasaun timor leste laiha produsaun ida ne’eduni sasan importa husi liur ne’eduni osan barak gasta,ou sirkula ba liur.

“Sekuando sasan importa husi liur ne’eduni sasan folin sae tanba ema barak mak husu atu sosa iha, porzemplo permintaan banyak , harga barang naik, maibe penawaran lebih banyak maka harga barang turun,” dehan Vise Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu (MED) Cristiano da Costa ba STL iha ninia servisu fatin, Foentu, Mandarin, Dili, Kuarta (23/3).

Tuir nia katak inflasaun mosu kauza ida husi salariu husi trabailador estrajeriu servisu tl, sira husu salariu boot, nomos demand boot liu fali suplai,estadu tau osan barak ba investimentu publiku, hanesan projetu fiziku kuaze (seisenta quatsentos millions).

Nia salenta katak,maibe hatun inflasaun permeiru governu tenki halo control ou intervensaun ba presu sasan merkaduria bele fo benefisiu ba povu,nasaun timor leste seidauk produs rasik sasan tanba depende ba importasaun husi liur. Ne’eduni bele hamosu husi inflasaun sae TL.

Nia hatutan katak, sasan folin karun porzemplo hanesan mina rai sae 10-20 % ne’eduni bele dudu sasan seluk bele nia folin sae tanba ita laiha pabrik ida bele produs sasan ne’e,ita hare eskportasaun oituan maibe importasaun barak liu entun bele mosu inflasaun tanba prokura bot liu fali overta, nomos mina rai folin sae 10-20%,natureze ekonomi infrastura sei semenus.

Nia hatete katak, ita uza dolar amerika bele kontrola inflasaun tanba ita eskportasaun oituan maibe importasaun, domina liu hanesan material kontrusaun no sasan nesicidade baziku sira mai husi nasaun Indonesia.

Maibe sasan husi pabrik ladun karun sei selu kustu ne’eduni importador hasae folin, maibe dolar forte bele importasaun baratu,maibe dolar monu eskportasaun as, Mas situasaun timor difikuldade importssaun barak laiha equalibre iha komersia hanesan dez komersia ne’eduni laiha maneira ida tinan-tinan inflasaun sae 4-6% maibe ida klakulasaun ba vise ministru,maibe data los husi ministeriu finansa dirasaun nasional statistic bele hatene liu, prokura bot liu fali overta,nomos mina rai folin sae 10-20%,natureze ekonomi infrastura.

Iha parte seluk Diretur Luta Hamutuk Mericio Akara hatete katak, inflasaun sae tanba nasaun timor leste seidauk iha produsaun maibe depende ba importasaun husi liur, nomos osan barak sai ba liur tanba laiha pabrik bele produs maibe importa sasan husi Indonesia.

Alende Cristovao dos Reis nudar Dekano UNTL Fakuldade ekonomi salenta katak, inflasaun sae makas iha rai laran tanba importasaun barak liu ne’eduni osan barak halai sai ba liur, ne’eduni governu tenki dezemvolve industria bele produs rasik sasan iha rai laran bele fo bele fisiu ba povu TL.

Tanba sasan husi liur entaun importador mai bele folin sai tanba seluk kustu ne’eduni tenki hasae folin ne’eduni governu tenki halo kontrola bele hatun folin sasan bele fo vantajen ba povu TL.

Lia fuan husi Sildonia soares estudante UNTL Fakuldade ekonomi salenta katak, inflasaun boot halo sasan folin sae iha merkaduria tanba bele fo impaktu ba povu nia moris, ne’eduni husu ba governu tenki halo intervesaun ba folin sasan. jef
.

Isu UNTAS Labele Sobu Integridade TL

.
Miro Nascimento - Kinta, 24 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

LIQUICA – Segundu Komandante Jeral F-FDTL, Brigadeiru Jeneral Lere Anan Timor husu ba Timor oan tomak atu kaer metin integridade no soberania Timor-Leste. Apelu ne’e relasiona ho isu UNTAS ne’ebe mosu hodi kria konfuzaun iha publiku. Nia bandu atu labele book integridade Timor ninian, tamba bainhira book ona ida ne’e, maka problema sei sai boot.

Lere hanoin, isu UNTAS laos foin maka mosu, maibe mosu kedas desde 1999, liu husi programa nahe biti boot. Isu ne’e mosu hikas iha tempu agora, tamba misaun Nasoens Unidas besik remata ona iha tinan 2012 mai. Ne’eduni, ema balun komesa hanoin atu haburas isu ida ne’e.

Nia esplika, isu UNTAS refere ba maun alin sira ne’ebe uluk lakohi ukun a’an, no sira agora sai Indonesia nian oan. “UNTAS ita bele hatete katak opozisaun husi ukun an ninian, foin lalais ne’e ita nia oan, ita nia joven sira parte husi UNTL sira foti kestaun ida ne’e, maibe ita nia maluk balun husu responsabilidade ba sira ne’ebe foti kestaun UNTAS atu ba hatan iha tribunal,” nia esplika.

Lere dala ida tan husu ba Timor oan tomak atu labele hamosu isu hodi ameasa integridade soberania Timor-Leste.

“Hau husu ba Timor tomak katak, ohin ita ukun a’an nudar pais ida soberanu, pais ida iha nia integridade. Timor oan hot-hotu labele bo’ok integridade Timor ninian, bainhira imi bo’ok ida ne’e problema bo’ot,” Lere hateten ba STL bainhira halo inagurasaun ba Hospital Liquiça, Kuarta (24/3).

Alende ida ne’e. Lere fo hanoin, Timor ne’e laos suku ida nian, maibe ida ne’e nasaun ida ne’ebe hari ho isin, hari ho ran. Se maka lakohi ukun a’an ba iha Indonesia, nia dalan maka ne’e deit.

Se’e hakarak halo funu organiza iha ne’eba mai, Timor la hakiduk ba ema ida. Timor iha nia lia los maka to ohin loron Indonesia bele ho nia forsa ne’ebe bo’ot, maibe labele atu manan funu to’o ohin loron.

Nia mos husu ba Timor oan sira ne’ebe agora iha Indonesia, se’e hakarak mai, iha ne’e simu ho liman rua, se’e maka iha Timor hakarak ba ida ne’e laiha problema ida, maibe labele kria instabilidade iha Timor-Leste.

“Hanesan hau dehan, Timor ukun a’an hari ho ran ho ruin, ninia soberania maka labele bo’ok, bele halo timor naben mos, Timor ne’e Timor nafatin,” hatete Lere.

Lere dehan, naran hirak ne’ebe tama iha lista UNTAS ne’e uluk atu defende otonomia.

Agora sira servisu iha Timor hodi serbi governu, lahatene durante tinan sanulu nia laran, sira muda ona sira nia hanoin ka lae. Ida ne’e maka seidauk hatene maibe sira nia naran laos ema seluk, ema sira ne’ebe koinesidu otonomia maka agora sira nia naran sai nafatin ne’e.

“Sira ne’ebe lakohi ukun, fila ba Indonezia, odamatan nakloke. Karik sira tauk atu ba, hau maka fo seguransa to’o iha Atambua maka hau fila. Sira ne’ebe hakarak mai, mai deit. Ami iha ne’e sei garante seguransa ba sira,” hatete Lere.

Antes ne’e, loron rua liu ba, Segundu Komadante Jeral PNTL, Komisariu Afonso de Jesus hateten, kona ba problema ida ne’e estudante sira hato’o ona sira nia petisaun ba Parlamentu Nasional no mos governu. Ne’eduni problema ida ne’e nia tendesius ba politiku sira nian. Komandu PNTL labele halo buat ruma, bainhira mosu ona asaun krimi maka polisia iha direitu atu ba kaer ema ne’ebe halo krimi.

“Ne’eduni ho ejijensia sira ne’ebe mai husi sosiedade sivil atu loke prosesu investigasaun, ami halo prosesu investigasaun tenke iha karta ruma mai husi leten dehan katak ami halo prosesu. Kuandu laiha orden ruma husi leten ami labele halo buat ruma,” nia dehan.

Relasiona ho asuntu ida ne’e, Presidente Consellu Nasional Joventudi Timor Leste (CNJTL), Leovigildo Hornain hanoin, bainhira polisia atu halo prosesu investigasaun ba kazu ida ne’e tenke proporsional no komprensivu, labele hare deit ba parte ida.
“Investigasaun laos deit ba estudante sira, maibe tenke ba mos sira ne’ebe naran tama iha lista UNTAS, hodi nune’e bele hatene lolos problema nia hun. Bainhira laiha investigasaun maka ita bele duun malu arbiru deit,” nia hanoin.

Entretantu Germano da Silva nudar Presidente Komisaun Fiskalizador Kamara Komersiu Industria Timor Leste (CCI-TL), husu ba parte hot-hotu atu tuur hakmatek atu labele monu ba lasu isu UNTAS. Bainhira Timor oan monu ba lasu hirak ne’e, maka bele sobu unidade nasional. car
.

Kestaun Saude ‘Obriga’ MS Hatan Ba Uma Fukun

.
Miro Nascimento - Kinta, 24 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI - Parlamentu Nasional, Kuarta (23/3) bolu urjenti Ministru Saude, Nelson Martins ho ninia Vice Madalena Hanjam hamutuk ho ninia diresaun Ministeriu Saude nian hodi esplika ba reprezentante povu iha Uma Fukun PN konaba situasaun jeral saude iha Timor laran tomak. Esplikasaun ne’e hala’o liu husi sesaun plenaria ekstraordinaria.

Iha ninia intervensaun, Ministru Saude, Nelson Martins rekoinese katak, ministeriu ne’ebe nia lidera, iha duni ninia problema barak, maibe ninia parte sempre halo esforsu no buka meius hodi rezolve.

“Ami sempre esforsu hodi hadia buat saida maka akontese iha Ministeriu Saude ninia laran. Nebee esplikasaun barak liu konaba funsaun publiku nian nee, so Komisaun Funsaun Publikui maka bele fo ninia esplikasaun. Maibe MS esforsu makas hodi hadia professional ema iha Ministeriu Saude laran,” deklara Ministru Nelson.

Konaba sira nebee remata eskola medicina Cuba nian, Ministru Nelson hatete katak MS prepara ona fatin ba sira. “Nebee wainhira hau ba halo vizita iha Cuba fila mai, hau mos prontu kedas buka fatin ba medicina Cuba sira nian. Tanba nee, ami mos iha Outubru 2010, halo reuniaun ho direitor hotu, sira prontu simu medicina Cuba sira iha distritu ida-idak.

Ministru Nelson mos hatete katak MS presiza osan U$26 milloens, maibe MS hetan deit orsamentu uitoan hodi uza ba transporte tula medicina Cuba sira ba distritu ida-idak.

Servisu MS nian, hatete Ministru Nelson, haree liu konaba saude, maibe konaba fali ba formasaun nee iha Ministeriu Edukasan ninia okos. Tuir Ministru Nelson, ekipamentus saude nian iha fakuldade Medicina UNTL balun menus, nebee Banku Mundial iha tempu badak sei fo osan hodi ajuda estudante medicina sira iha UNTL, hodi sosa ekipamentus balun atu estudante sira bele halo pratika.

Konaba SISCA, Ministru Nelson mos hatete katak nee nudar programa nebee diak, tanba involve mos estudante medicina UNTL no Medicina Cuba.

Ministru Nelson mos haktuir, durante nee Hospital iha Timor laran tomak menus duni aimoruk, hanesan iha tinan 2010 MS menus loos aimoruk, tanba ema nebee halo konsulta iha hospital Timor laran tomak iha 2010 hamutuk 399.

“Maibe hanesan ema hotu hatene katak ita Timor to’o agora mos laiha fabrika aimoruk, tanba nee ita sei depende ba nasaun seluk. Ho nunee kadaves ita sei susar nafatin hetan aimoruk. Aimoruk menus duni, nebee ami mos esfrosu atu halo reuniaun ho SAMES kada fulan 6 dala ida,” hatete Ministru Nelson.

Ministru Nelson mos husu atu oinsa bele iha farmacia nebee loke durante 24 oras, tanba nee importante tebes ba populasaun sira nebee moras.

“Ida nee maka dezafiu nebee maka MS sei hasoru, nebee hau mos husu ba deputadus sira nian kumpriensaun hodi ajuda nafatin MS rezolve problema sira hanesan nee,” husu Ministru Nelson.

Deklarasaun husi Ministru Nelson, nee hetan kedas reasaun makas husi membrus deputadu sira. Tuir Deputadu Manuel Tilman husi Bankada KOTA, bazeia ba konstituisaun RDTL, trabalador sira iha ninia direitu. Maibe, ema nebee servisu Hospital, ninia greve la hanesan ho ema sira nebee servisu iha loja.

“Nebee kuandu ema nebee servisu iha hospital halo greve tenke tuir lei tanba nee MS tenke defini wainhira staf hospital halo greve oinsa ho sira ninia servisu nebee lor-loron tenke atende pasienti,” husu deputadu Tilman.

Konba vensimentu ho salariu, Deputadu Tilman husu ba MS tenke haree didiak, tanba ema nebee professional ho mediku sira mos sira ninia salariu la hanesan ho sira seluk. Parte seluk mos ba estudante medicina UNTL nee ministeiru edukasuan mos tenke tau matan ba sira, nebee lalika husik ministeriu saude mesak.

Parte seluk mos, Deputadu Antonino Bianco husi Bankada Fretilin louva ba servisu nebe tekniku MS sira halo, tanba sira mos halo duni servisu.

“Maibe hau hakarak dehan katak ho situasaun nebee maka ministru esplika nee signifika governu ne laiha duni preparasaun hodi lori MS nee ba oinsa. Tanba iha debate orsamentu nee hau husu kedan osan hira maka tau ba ema atu trata ema nebee moras, no osan hira tau ba ema atu labele hetan moras,” deklara Deputadu Antonino.

Konaba osan hira tau ba ema labele hetan moras nee, hatete Deputadu Antonino katak nee liga ba estudante medicina Cuba nebee agora ba ona distritu maibe governu la determina fatin nebee diak hodi tau sira para bele mos atende pasienti sira iha distritu ho diak. “Nebee hau senti tratamenetu governu ida nee ba medicina sira aat liu duke governu ida uluk,” hatete Deputadu Antonino.

Nunee iha iha fatin hanesan, Deputada Teresa de Carvalho husi Bankada PD louva ba professional saude sira hotu nebee maka esforsu servisu ho diak. Nomos louva louva Ministru Saude no ninia Vice nebee ho ulun malirin rezolve problema sira nebee maka akontese iha MS laran.

Deputada Tereza mos husu ba povu TL tomak atu haksolok tanba governu nee halo ona saude gratuita, maibe komunidade mos tenke kumpriende kuandu aimoruk maka la sufsienti, tanba hanesan ema hotu hatene nasaun Timor to’o agora seidauk iha ninia fabrika aimoruk.

“Tanba nee hau hakarak husu oinsa kuandu ita nian stcok aimoruk nee tenke uza to’o tinan ida. Hau husu ba Ministru para hadia sistema nee hodi uza aimoruk nee to’o tinan ida,” husu Deputada Teresa. arm
.

Kandidatura Ba PR, Potensia La Sama-Horta 50-50

.
Miro Nascimento - Kinta, 24 Marsu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI – Publiku komesa fihir ona kandidatu ne’ebe soin atu tuur iha kadeira Prezidente Republika iha eleisaun 2012.

Balun sei fo nafatin apoiu ba Prezidente Republika atual Jose Ramos Horta atu kontinua, tamba rekoinese programa balun ne’ebe nia hala’o tiha ona. Seluk fali, hakarak jerasaun foun ne’ebe reprezenta husi figura Fernando La Sama Araujo atual Prezidente Parlamentu Nasional ne’ebe iha ona esperensia nudar Prezidente Republika Interinu durante krizi 2006. Ne’eduni, potensia La Sama-Horta bele dehan 50-50.

Tuir Juviaun da Silva, (Estudante UNTL Faculdade Ekonomia), ba STL iha nia knar fatin Quarta (23/03) hateten katak, Timor Leste ema hotu iha Direitu maibe povu mak determina tamba povú mak iha direitu atú hili se deit mak atú sai Presidente Republika.

Nia hatútan, Kandidatúra nain rua ne’ebe iha ona iis katak atú kandidata an ba Presidente Republika hare husi esperensia, nain rua priense hotu, maibe kuandu hare husi idade, La Sama sai hanesan jenerasaun ba futuru Timor-Leste nian, maske nia hanesan jerasaun foun.

Tamba tuir nia, La Sama iha ona esperensia ba Presidente nian mak hanesan dadauk ne’e sai hanesan Presidente Parlamentu, no iha mós esperensia mak hanesan dala ida sai hanesan Presidente Interinu iha momentu krize 2006 nian ne’e.

Iha fatin ketak mós, Filomeno dos Santos (Jovens Caicoli), hateten katak, se deit mak sai atú ukun nasaun ne’e, liu-liu ba Kargu Prezidente Republika, povú mak iha direitu atú nune’e bele hili tuir sira nia hakarak, tamba ne’e povú atú hili kandidatú se deit mak ba tur iha kargu Prezidente Republika importante mak tenke halo mudansa ba nasaun no povú iha rai ida ne’e.

“Ida ne’e direitu povú nian, tamba ne’e povú atú hili kandidatú ida konforme sira nia hakarak, maibe importante mak tenke halo mudansa no bele halo dezenvolvimentu ba povú iha nasaun ne’e,” hateten nia.

Nune’e mós, Miguelina Fatima, iha ninia komentariu hateten, durante ne’e kandidatú nain rua ne’ebe mak iha ona iis atú nune’e bele kandidata an ba Prezidente Republika nian, iha eleisaun tuir mai, importante mak sira nia programa ne’ebe sira atú halo, hodi nune’e povú bele hare kandidatú ida ne’ebe mak serve duni atú nune’e bele halaó knar ida ne’e.

Tamba ne’e, husu bo’ot ba kandidatúra ne’ebe atú kandidata an ne’e, hodi halo planu ne’ebe diak atú nune’e bele halo dezenvilvimentu ba nasaun no povú ida ne’e, tamba atú hili laós ema seluk mak hili maibe povú mak sei nomeia hodi kandidatú ne’e ba tuur iha kargu Prezidente Republika nian.

Nune’e mós, Silvino Savier, (Komunidade Fatúhada), hateten katak, nia parte sempre apoiu ba kandidatúra ne’ebe atú kandidata an, tamba ne’e espera katak ho iis ne’ebe iha katak Fernando La Sama ho Ramós Horta atú kandidata an, konforme Povú ona atú hili ida ne’ebe.

Nia parte halo komparasaun katak, Fernando La Sama hanesan figura ida ne’ebe serve ona hodi halo kompetisaun ho Ramós Horta, Prezidente Atúal ne’e, maske nia hanesan jerasaun foun maibe nia hanesan figura ida ne’ebe bele prepara ona ba jenerasaun futuru nian, relasiona ho nia esperensia ne’ebe durante ne’e nia iha ona.

Prezidente Parlamentu, Fernando La Sama de Araujo, rasik prontu ona hodi nune’e bele halo kompetisaun ba kandidatúra Prezidente Republika nian ho kandidatú sira seluk iha eleisaun prezidensial tinan oin mai. pri
.