Sexta-feira, 26 de Agosto de 2011

Adalgisa Magno “Lia Materna Teki Implementa Ho Regra”

.

Jornal Timor Post - Kinta, 25 Agustu 2011

Dili-Komisaun Nacional dos Diretos das Crianças, Dra. Adalgisa M.S Ximenes hateten, lian maternal tenki iha regra, molok implementa.

Preukupasaun ne’e nia hato’o ba Timor Post Kuarta (24/8) relasuiona ho serviso koperasaun entre Ministeriu Edukasaun ho Organizasaun Naun Govermental (ONG), Fundasaun Alola, ne’ebe hakarak implementa lian maternal iha ensino basiku.

Tuir Adalgisa, wainhira implementa lian refere (maternal), ne’e hanesan fo todan no baralha labarik sira, tanba oras ne’e labarik sira iha hela faze aprende lian rua, hanesan lian inan tetun no Portugues, tanba ne’e nia sujere bele hatama iha prosesu estrutura edukasaun maibe tenki formal no legalizado.

“Ita tenki hatama duni maibe, hatama lingua maternal iha ida nebe maka tenki formal no tenki legalize iha prosesu estrutura edukasaun, atu nune’e labele baralha labarik sira nia dezenvolvimentu,” Sujere Adalgisa.

Komisario Komisaun ne’e mos nota katak entermus intelektual, prosesu aprendijajen nebe halao iha nivel edukasaun seidauk estavel, no kurikulum nasional ne’ebe mak koalia ba labarik sira mos oras ne’e foin mak estabelese, no labarik sira sei iha situasaun nebe adjustment (Penyesuaian).

“Iha situasaun entermus de infraestrutura, aprendijazen, ita sei iha hela tempu ida ne’ebe maka seidauk estavel, portantu la iha sala, karik lingua maternal ne’e it abele aplika preukupasaun ne’e mak ita tenki regula buat ne’e halo didiak, atu nune’e labele bazeia ba ema ida-idak nia hakarak, maibe hakarak ne’e tenki bazeia ba buat ruma, ida ne’e mak ami nia preokupasaun,” afirma Adalgisa.
.

4 comentários:

Anónimo disse...

Fundasaun Alola, ne’ebe hakarak implementa lian maternal iha ensino basiku.

Ida nee claru. Desde uluk intensaun mak nee mesmo quandu ita hotu hatene katak alola la iha curriculum oh competensias atu lori programa ida nee. Instiutuisaun hanesa INL oh Timor Aid desde uluk sempre promove oh haburas lian tetum maske agora sira la competente ona tamba DIT oh Alola mak manda. Tuir hau nia hanoin governo oh estadu mak bele kaer volante ida nee oh institusaun sira seluk bele fo sira nia contribuisaun. La bele fo programa nivel nasional atu Alola mak kaer.

Anónimo disse...

Sira nia pretextu mak nee tamba insusesu eskolar maka halo labarik sira ho mestri sira tenki uza lian materna maka hanorin. Agora ita husu fali, karik tebes dunik insusesu eskolar nee tamba lian tetum ho portugues?..Se karik ita kehe didiak to'o abut problema nian entaun ita sei hatene katak laos tamba lian rua nee maka kontribui hanesan fator prinsipal ba insusesu eskolar, MAIBE insusesu eskolar tamba primeiru falta infraestrutura eskolar nebe diak, falta livros no materiais atu hanorin, ekonomia familia sira nebe ladiak, merenda eskolar nebe AATTTTTTT tebes, governu la investe ho seriu ba sistema edukasaun rasik, no mos laiha seriedade atu implementa lolos lian ofisial sira tetum no portugues. Labarik sira atu bele susesu oinsa se karik tenki lao kilometru lubuk ida lor-loron ba eskola, tenki han hahan hanesan etu fahi nian no eskola hanesan fahi luan. Buat sira nee hotu mak tuir lolos Estado tenki tau matan ho investe didiak liu tan ba setro edukasaun. Laos fali fo sala ba lian ofisial rua nee. Oinsa maka ita bele iha sistema edukasaun ida nebe diak, se karik iha Ministeriu Edukasaun rasik iha malgestaun nebe grave, korupsaun nebe makaas tebes no mos laiha kurikulum ida nebe estabelesidu. Husu tok tinan hirak ona maka ita nia sistema edukasaun moris iha situasaun ida nebe kaotiku ka rungu ranga. Ida-idak toba, mehi no hader mai hodi implementa deit ninia idea atu sobu no monta sistema nee tuir sira nia hakarak. Hanesan nee oinsa maka ita bele kombate insusesu eskolar?..Labele admira sei karik ohin loron ita hare tan peritu loro la manas nian nebe mosu tan ho sira nia politiku edukasional nebe hanaran ensino lian materna. Nee hanesan ita hakarak sobu monta halimar ho setor edukasaun ho hanoin dehan ita atu lao ba oin maibe iha realidade ita sei lao deit iha fatin ka aat liu tan maka ita sei hakiduk passu sanulu ba kotuk.

Enkuantu rai seluk iha ita nia regiaun no mundo fera ulun atu moderniza sira nia sistema edukasaun ho haforsa siensia no informatika iha nivel eskola primaria, ita timor oan sira sei lakon tempo nafatin hodi diskute kona ba lian nebe atu uza hodi hanorin labarik sira iha eskola. Ita lakon tempo ba kria problema ida nebe tuir lolor la existe tan ona. Tuir lolos hadia deit ona maka buat hirak nebe falta iha prosesu konsolidasaun lian ofisial tetum no portugues. Fo merenda eskolar nebe diak ba labarik sira atu han no hemu, hau fiar katak labarik sira nebe isin diak no kakutak freska sei kontribui makaas ba hasae susesu iha sira nia edukasaun rasik. Ita nia nasaun osan iha, se ita hatene uza didiak osan biliaun hirak nebe maka ita iha hodi investe iha sosa livro no treinamentu nebe diak ba professor sira entaun lalika ulun moras ba lian nebe tenki uza iha prosesu hanorin nian. Infelizmente ida nee seidauk akontese tamba ita iha governante nebe mesak matan naklosu deit ba dolar, aat liu tan maka governante sira hanesan nee maka agora halo knuuk makaas los iha Ministeriu Edukasaun nian.

Iha parte seluk fali, oinsa maka ita bele tau ba realidade mehi hirak nebe hakerek ona iha Plano Dezenvolvimento Nasional se ita nia edukasaun halo tiha fali hanesan kareta ida nebe sempre hatama hela deit ba ofisina atu sobu halimar tuir peritu loro la manas sira nia hakarak no matenek fehuk talin nee. Koitado hau rai doben Timor Leste.

Anónimo disse...

1 + 1 = hanesan det. governu ida sae mos hanesan. ida seluk sae mos nafatin deit. nunka mais diferente. Interese privadu asss liu interese nasional. Governu primeiru sae dhn ladiak hatun loron la manas halo konfusaun iha ita nia let. fo ejemplu at ba ita nia futuru,seluk sae fali mos hanesan det. halo kon kali kon iha 2007 halo koligasaun tun sai dhn sira maka diak atu lori rai ne ba oin, akontese saida mak iha, hao eskola foun ida mos lae liu ema nasaun seluk mak hanoin ajuda eskola sira hadia eskola sira det, hadiak det uma eskola nb uluk indonesia husik hela.

osan aprova tintinan, ba para hotu iha bolsu privadu nian laos iha bolsu nacional nian.

2012 besik ona, povu sira matan moris neon nain, kampanye atu komesa dadauk ona, promete korkoris atu mai dadauk ona, maibe nunka mais realidade.

1 + 1 = Hanesan deit.

Anónimo disse...

Lian Tetum ne'e buras hornabe'e tiona,so falta hadia deit, em termos
gramaticais,ho lian Portugues, sei halo rico liu tan Lian Fuan Tetum.
Fundassaun sira ne'e la preokupa ho
labarik sira nia kabun,preokupa liu
ba labarik sira nia insucesso escolar deit,e la preokupa mos ho infraestruturas, rai laran nian.

SRA DRA "ADALGIA MAGNO",LABARIK TIMOR NIA OAN SIRA MAI IHA LIUR NE'E,NUMKA ESTUDA EMA NIA LIAN,MAIBE HALO TIHA TINAN IDA,
SIRA KOALIA NO HAKERK INGLES KA PORTUGUES HANESSAN TIHA LABARIK
SIRA MAI HUSSI PAISES SIRA KOALIA INGLES KA PORTUGUES NE'E.

1- SIRA NIA ALIMENTASSAUN DIAK OU SEJA (NUTRISSAUN DIAK)

2- O BEM ESTAR

3- INFRAESTRUTURAS

4- QUANDO ALIMENTASSAUN LADIAK, MEMORIA LA FUNCIONA. PROBLEMA NE'E LAOS IHA,LIAN PORTUGUESA KA LIAN TETUM,PROBLEMA NE'E IHA LIA FUAN SIRA HAU MENCIONA IHA LETEN NE'E, E LAOS IMPLEMENTASSAUN DE REGRAS IHA LIAN MATERNA.

HAU NIA HARE, FUNDASSAUN SIRA NE'E IHA EMA MAK MANEJA HUSSI KOTUK,
"EMA HALO TIONA LAVAGEN DE CEREBRO ONA, KOITADA,HEMO TIAONA EMA SIRA NIA KAFE HODI HALO IMI BILAN TIDEIT ONA,MAIBE HAU HUSSU BO'OT
BA DEPUTADO SIRA IHA PARLAMENTO
NEBA PARA LABELE DUKUR,VETA KONTRA
QUALQUER PROGRAMA DO GOVERNO MANIPULADO HUSSI ORGANIZASSAUN SIRA NEBE'E, NAO GOVERNAMENTAL,
SRA DRA MAGNO, DIAK LIU BA KUDA AIFARINA NO BATAR IHA "OEBEREK NO TUNUBIBI" BETANO NO MALIANA.

BUKA MORRIS, "ENGLAND".