JUSTISA EKONOMIA: DALAN SEI NARUK…!!?

.

Joãozito Viana

Husi: JOÃOZITO VIANA - 26 de julho de 2011

Ohin loron ema hotu fo nia espektasaun moris diak nian ba iha Plano Estratejiku Dezenvolvimento Nansional (PEDN), katak ho PEDN mak sei resolve preokupasaun moris povu nian, ho PEDN justisa ekonomia sei akontese.

Los duni ka lae? Espektasaun ne’ebe mak lolos simples hela, tanba durante ne’e povu ninia presiza mak bee-mos, uma no rai, eletrisidade, estrada nomos aihan ne’ebe mak baratu. Nune’e, kna’ar importante estado/ governu nian mak oinsa bele fasilita meus hodi demenui nesesidade baziku ninia povu. Bele komprende katak, espektativas iha tanba iha ukun hodi lidera reinu, sei ema hotu buka ninia moris rasik ona, tuir lolos ita la-presiza ona ukun-nain. Iha moris sosiedade modernu sempre iha ukun, nune’e ukun-nain iha papel importante ida tan mak oinsa maneija no halo jestaun ba rikusoin hodi fo prosperiedade ba ema hotu ka justisa ekonomia ba ema hotu.

Ema hotu komesa iha hanoin katak ho PEDN mak milagre sei bele akontese, “tuir lolos hanoin hanesan ne’e sala, tanba milagre ne’e mosu mesak, la-presiza servisu makaas maibe ho PEDN presiza halo servisu makaas”, so ho servisu makaas ho laran no responsabilidade mak PEDN bele atinzi. Se lae PEDN sei benefisia deit ema no gropu balun deit! Realidade hatudu ona katak, projetu barbarak husi pakote ida ba pakote seluk so benefisia deit ukun-nain no kontraktor sira.

Kiak-nain (inklui: hau) iha Becora to’o Comoro, nune’e mos iha rai-hun Manleuana to’o tasi ibun Bobonuk sei konsumu bee-mota, kuru bee-mos dok no dalaruma bee maran. Relatoriu husi Hospital Guido Valadares katak, moras kabun/ diarea rejista aumenta sae tanba pasiente sira falta higienidade. Oinsa povu hadia ninia higienidade, bainhira atu hemu mos bee susar ona? Maibe iha kantu Sidade Dili, ukun-nain sira ninia bee nunka maran, tanba sira iha osan hodi supa bee-rai. Maske nune’e, kiak-nain sira, sei fiar nafatin ninia ukun-nain, sei fiar nafatin ukun-nain nia propaganda no agitasaun murak-rai husi ibun tutun ne’ebe ho nanal laiha ruin. Tristi maibe ida ne’e mak povu rai doben ne’e infrenta…!!!

Pesoalmente, promesas ne’ebe mak ukun-nain sira halo ne’e promesas falsu hotu deit, bainhira nai-bo’ot sira lahalo self-introspection ba lalaok ukun ne’ebe ita hotu liu tiha ona. Hadia ukun no ninia ema sira, fo sansaun makaas ba korupsaun, demiti ministru no sekretariu estado e direitores ne’ebe lakohi hala’o nia servisu ho diak. Halo servisu ho kualidade, halo kontrollu nomos konsiente katak ukun ne’e iha tanba iha reinu.

Hau rona promesas barak ona, tuir eleisaun lubuk ona (husi presidente to’o chefe aldeia), promesas ne’ebe nakonu ho buat mamuk, tanba depois de ukun, povu lakon ninia dereitu atu husu tuir. Ukun-nain nunka moe (karik laiha duni moe!) hodi hasoru tan ninia reinu depois de tinan lima, lori tan promesas murak-rai. Koalia ho liafuan hanesan tinan lima kotuk ba. Dala ida tan, povu dukur ho promesas ne’ebe koko habesik lalehan mai rai, maske sira lahatene iha lalehan ema bele bosok malu ka lae?

Ezemplo balun iha 2008, deputado no governante sira defende makaas halo alterasaun ba Lei Tributaria, ho hanoin katak alterasaun lei ne’e sei hatun folin sasan nesesidades bazika nomos estimula investimentu iha rai laran. Sira hateten katak, folin sasan sei tun no servisu sei barak, tanba-ne’e “se mak kontra alterasaun Lei Tributaria, sira ne’e mak lakohi povu sai diak, no se mak kontra signifika katak sira lakohi povu ain-tanan sira nia oan atu hetan servisu”. Agora tinan hat ona, saida mak akontese? Povu labele la’o tan ona ho nia ain-tanan maibe povu komesa dolar, halerik ho kantiga mata-been iha Matebian, Ramelau no Kablaki nia hun.

Obrigado wain!

.