Husi: Mericio Akara - Direitor Luta Hamutuk Institute - Dili,07 de Abril 2011
Industria supply base ka baze de apoio nudar parte ida husi pratika ba preparasaun kondisaun Timor Leste nian hodi partisipa iha industria minarai no gas. Preparasaun ne’ebe mak governu liu husi Sekretario Estado Rekursus Naturais (SERN) hala’o ona estudu konseptual ida hodi hari’i industria supply base iha Distrito Covalima, Suai. Bazeia ba SERN nian estudu identifika ona fatin hodi hari’i industria supply base; fatin hirak ne’e iha area Suco Camanasa entre Aldeia Fatuisin no Aldeia SamFuk.
Prosesu estabelesementu industria supply base tuir planu Sekretario Estado Rekursus Naturais komesa atu hari’i aero portu iha Distritu Covalima no ekipa tekniku husi SERN rasik hala’o ona survey hodi sukat fatin hodi hari’i industria supply base inklui mos atu hari’i portu. Industria supply base ne’e halo hodi garantia partisipasaun Timor Leste nian iha industria petroleum iha rai leten nomos parte ida hodi fo apoia ba industria petroleum iha tasi laran, inklui faze ida hodi garante pipeline bele dada mai iha Timor Leste.
Bazeia ba monitoramentu ne’ebe mak hala’o husi Luta Hamutuk, industria supply base ne’e sei okupa rai ho luan hamutuk hectares 400. Signifika katak, industria ne’e sei okupa rai bo’ot iha suco rua, hanesan Suco Suai Loro nomos Suco Suai Camanasa. Relasiona ho okupasaun ba rai iha fatin refere nomos oinsa plano guverno liu husi SERN nian iha Covalima, ekipa Luta Hamutuk halo intervista ho komunidade sira, Xeve Suco Suai Loro, Xeve Aldeia Fatu isin, Suco Camanasa nomos focal point Luta Hamutuk husi Suco Camanasa. Descobre preokupasaun balun iha prosesu ida ne’e. Nune’e, hodi hatene saida los mak SERN prepara ona, nomos meus komunikasaun no koordenasaun oinsa mak guverno uza bainhira implementa projeto supply base iha fatin refere; Luta Hamutuk hakbesik an ba Covalima hodi hatene prosesu tomak. Importansia husi monitoramentu ne’e mak oinsa hatene katak, povu simu industria supply base ne’e ho diak, nune’e mos iha konseinsia hodi simu mos nia impaktu positivu no negativu husi aspetu sosial, ekonomia, kultura, nomos enviromentu nian.
REZULTADU MONITORAMENTU NO REKOMENDASAUN
Informasaun ne’ebe mak hasai husi Sekretariu do Estado, Senhor Alfredo Pires katak guverno halo ona konsultasaun nomos sosializasaun sobre dezenvolvimento supply base ba komunidade no autoridade lokal sira iha Suai. Maibe autoridade lokal sira informa ba Luta Hamutuk katak, SERN no SEFOPE konvida deit ema ne’ebe mak SERN identifika hodi partisipa iha enkontru ne’e, komunidade no estrutura tradisional la involve. Nune’e sira lahatene saida los mak supply base, saida mak povu tenke kontribui nomos oinsa benefisiu supply base ba sira nia moris.
Luta Hamutuk konsidera katak dezenvolvimento ne’e importante, maibe mais importante bainhira guverno (SERN) tenke fo konsiderasaun ba komunidade nomos estruktura tradisional nia involvimento iha prosesu tomak hodi nune’e bainhira muda sira husi sira nia fatin orijin, komunidade sira simu ho konseinsia tomak, inklui simu nia risku nomos hatene sa befisiu no dezafiu mak komunidade atu hetan iha futuru. Tanba-ne’e, Luta Hamutuk husu mos ba Senhor Sekretariu do Estado atu hapara deklarasaun publiku mak manipulatif no tenke iha vontade atu hasoru komunidade sira iha Suai Loro no Suai Camanasa. No ami fiar katak ho hasoru malu abertamente mak sei hetan solusaun ba preokupasaun povu Suai nian.
Nune’e mos bainhira rona komunidade sira no autoridade lokal, fatin ne’ebe desidi atu hari’i industria supply base ho hectares 400 ne’e hanesan fatin produktivu ba agrikultura (natar no to’os), animal fuik barak mak protejida husi komunidade lokal, hanesan lafaek, aves no sel-seluk tan, inklui mos Suco Suai Loro povo indígenas ida mak to’o agora sei eziste ne’ebe sira iha dependensia makaas ba rai mak sira hela dadaun.
Tanba-ne’e, Luta Hamutuk fo rekomendasaun ba guverno atu tau as valores kultura mak eziste no iha responsabilidade ba rai ne’ebe mak komunidade sira hela dadaun, tenke rona no buka solusaun hamutuk ho komunidade sira, nune’e bainhira dezenvolve fatin ne’e, ema hotu, liu-liu komunidade refere bele simu ho diak, konsiente no partisipa iha prosesu dezenvolvimento iha fatin refere. Nune’e mos tenke hatene katak dezenvolvimentu labele prejudika fali povu nia moris lorloron, tanba sira iha dependensia maka’as ba rai nomos abiente mak sira hela dadaun ba.
Ida ne’e mak Luta Hamutuk nia pozisaun ba dezenvolvimento industria supply base iha Suai, espera katak SERN nomos entidade kompetente sira bele dezenvolve diak liu tan komunikasaun no kolaborasaun ho povu ba kualker dezenvolvimento iha ita nia rai doben Timor Leste.
Obrigado barak!
.
0 comentários:
Enviar um comentário