Folin Fos ‘Oho’ Komunidade Covalima

.
Josefa Parada - Segunda, 21 Fevereiru 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

FATUMEA – Populasaun hamutuk 34.842 ou uma kain 930 husi suku tolu iha Sub-Distritu Fatumea preokupa tebes ho folin fos ne’ebe sirkula iha area ne’eba. Fos saku ida ho kilo¬grama 30 nian, folin sa’e ba U$ 35. Entretantu fos ho sasukat kilograma 25 nia folin agora U$ 25. Karik governu la halo intervensaun lalais, maka kondisaun ne’e sei ‘oho’ komunidade.

Administrador Sub Distritu Fatumea, Distritu Covalima, Martinho Pires fo sai lia fuan hirak ne’e, bainhira Ministru Ekonomia no Dezenvolvementu (MED), João Gonçalves halo vizita servisu hadi inagura Centru Formasaun Audio Vizual iha Aldeia Tradugama, Suku Nano, Sesta (18/02).

Iha oportunidade ne’eba, nia rekomenda ba iha MED, atu hatoo hela ba iha minsiteriu kompatente, halo intervensaun lalais kona folin fos, tanba komunidade iha area rural sente kbit laiha atu sosa fos. Karik ida ne’e laiha intervensaun ruma maka komunidade sei infrenta hamlaha iha tinan ida ne’e.

“Mudansa klimatika ne’ebe iha, agora halo hau nia povu iha suku tolu ne’e araska hahan, tamba fos ho marka Globus folin sa’e maka’as, kilograma 25 sa’e ba U$ 27, kilograma 30 sa’e ba U$ 35,” Martinho informa.

Nia lamenta teb-tebes ho fos marka MTCI ne’ebe durante ne’e ema hotu koalia maibe nunka sirkula iha fatin ne’eba. “Fos marka MTCI nunka sirkula iha Fatumea. Tinan kotuk (2010, red) sirkula deit iha Sub-Distritu Fatumea Vila, la kobre to’o iha Suku no Aldeia.

Ne’eduni, hau husu ba iha ministeriu ida ne’e atu buka solusaun ba subsidiu fos iha ne’e, karik laiha maka komunidade sei mate hamlaha,” nia preokupa.

Hatan ba preokupasaun ne’e, reprezentante povu iha Uma Fukun PN, Deputadu Bankada PSD, Tara ne’ebe partisipa iha serimonia inagurasaun ne’e, husu ba komunidade sira atu servisu makaas. Tanba munda klimatika ne’e laos deit akontese iha TL, maibe iha mundu tomak. Ne’eduni hot-hotu labele tuur iha fatin deit, maibe tenke badinas halo toos.

“Ita lalika hein atu kuda batar ka hare. Ita bele kuda ai-farina ka fehuk ruma iha toos hodi han. Tinan ida ne’e, governu prepara deit osan atu hodi atende dezastre naturais, ba fos subsidiu laiha ona,” Tara informa.

Entretantu Xefe Suku Nanu, Venancio Madeira haktuir, ninia populasaun oras ne’e dadauk menus aihan, tanba mundasa klimatika, ne’eduni nia sujere ba ministeriu kompatente atu fo subsidiu fos MTCI.

Komunidade Fatumea maioria moris ho vida agrikultura. Mudansa klimatika ne’ebe akontese, halo sira laiha koileta ba aihan. Tanba ne’e, dalan seluk ba sira maka tenke suporta fos ba sira, hodi hein to’o sira nia toos koileta.

Parte seluk, Xefi suku ne’e mos esplika katak sira mos menus transporte publiku, tamba ne’e susar ba sira halao vida ekonomia iha Sub-Distritu Fatumea.

Fahik Gaspar husi Suku Suai Loro, Sub Distritu Suai, Distritu Covalima, hato’o nia preokupasaun katak katak to’o agora buka hahan susar tebes. Durante ne’e nia moris ho kuda batar, maibe tinan ida ne’e nia batar la moris hanesan bai-bain. Agora dadauk nia buka deit fehuk fuik hodi han. car
.