Terça-feira, 30 de Novembro de 2010

Secjen FRETILIN, Dr. Marí Alkatiri:" Ukun An Seidauk Kompletu Povu Sei Moris Kiak no Mukit "

.
TVTL, Segunda kalan 29 Novembru 2010

Tim Kobertura TVTL

CCF Dili-Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN Dr. Marí Alkatiri hateten, maske Timor Leste komemora loron Indepedensia ba 35 maibe “Ukun Rasik An” seidauk kumpletu tamba Povu kontinua moris iha mukit no kiak nia laran.

Partidu FRETILIN Domingo (28/11) foin lalais ne’e komemora Proklamasaun Unilateral Indepedensia Timor Leste ba 35 iha Comite Central da FRETILIN (CCF), Dili ho tema “Hanoin Klean no Afirma Hikas ba Loron Nasional Indepedensia ne’ebé proklama iha tinan 35 ba kotuk” ba tinan ida ne’e selebrasaun loron 28 de Novembru hahu ho minutu da silensia hodi fo menajen ba heroi ne’ebe mate durante luta ba libertasaun, hananu no mos poizia ne’ebé aprezenta husi militantes Partidus FRETILIN.

Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN, Dr. Marí Alkatiri hateten “Ukun Rasik An” seidauk kompletu tamba povu barak oras ne’e sei moris iha kiak no mukit nia laran ho ekonomia ne’ebé minimu.

Intervensau Sekjen, Dr. Marí Alkatiri

Uluk FRETILIN dehan “Mate ka Moris Ukun Rasik An” e agora Timor Leste “Ukun Rasik An” ona, maibe Ukun Rasik An ne’e seidauk kompletu tamba FRETILIN mos hateten katak; “Libertar Patria e Libertar Povu”, Patria ita Libertar ona mas povu seidauk, Povu sei kiak nafatin, povu sei mukit nafatin, Povu sei hare fa’an sasan barak ba povu, ne’e mak hau dehan; faze ida agora, faze ida atu hametin paz, hametin estabilidade para atu hala’o dezenvolvimentu, para povu Maubere Buibere hotu-hotu iha rai ida ne’e tenki benefisiu ba indepedensia ida ne’e.

Tim Kobertura TVTL

Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN realsa liu tan katak; maske proklamasaun unilateral indepedensia deklara husi lideransa Partidu FRETILIN, maibe la’os signifika Proklamasaun Indepedensia ida ne’e ba Partidu FRETILIN nia mesak deit maibe ba povu tomak, tamba ne’e jerasaun Partidu FRETILIN ne’ebé sei moris tenki kontinua hodi valorija ba “Matri da Patria” sira.

Intervensaun Sekjen FRETILIN Dr. Marí Alkatiri

Katak FRETILIN la Proklama Indepedensia ba FRETILIN deit, maibe FRETILIN Proklama Indepedensia Ba Povu no Nasaun Timor Leste, ne’e akontese iha tinan 35 liu ba, tempu naruk ona, tinan-tinan ita komemora loron importante ida ne’e, e buat ida historiku importante, hau mos hanoin tinan ida ne’e nasaun tomak, estadu tomak, komesa ona senti katak; se ohin ita “Ukun Rasik An” tamba iha 1975, iha ema lubun oan ida mak bolu naran Comite Central da FRETILIN (CCF) foti desizaun hodi proklama Indepedensia para atu mobilize no organiza povu tomak atu ezisti i defende indepedensia ida ne’e, ita mos hanoin ba kotuk katak; maluk sira barak maka mate no fo sira nia vida para ohin it abele hatutan tan prosesu ida ne’e, se sira la fo sira nia vida karik? Ohin ita labele halo proklamasaun Indepedensia iha momentu ida ne’e, tamba ida ne’e ita nunka halua maluk sira, maibe ita hanoin ba kotuk para ita tenki hatene hateke ba oin, hateke ba oin signifika atu dezenvolve rai ida ne’e, hatu hametin paz, atu hametin estabilidade ba rai no Povu Timor Leste.

Tim Kobertura TVTL

Antes atu remata komemorasaun loron Indepedensia Bilateral ba Timor Leste iha tinan 35, Presidente Partidu FRETILIN Francisco Luolo ho Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN Dr. Marí Alkatiri intrega sertifikadu rekuinesementu ba simpazitante Partidu FRETILIN. Tim kobertura TVTL.
.

MARIO CARRASCALAO fila ba Parlamentu Nasional (PN) iha loron 01 fulan Dezembru tinan 2010

.
FORUM HAKSESUK

Dili. Forum Haksesuk (FH). Ir. Mário Viegas Carrascalao,fila hikas ba Paralementu Nasional (PN) ba halao ninia knar nudar Deputadu,ne’ebe suspende ninia mandate tuir Lei 4,2004,loron 5 fulan Maio,iha artigu 4 (suspensaun mandate),hodi ba okupa kargu nudar Vice Primeiro Ministru (VPM) ba asuntu Jestaun Administrasaun Estadu nian.

Tuir decisaun husi Komisaun Politika Nasional (KPN) Partido Social Demokrata (PSD),hodi autoriza fali Deputado Ir.Mário Viegas Carrascalao, ba troka Deputado Hermes Barros,tuir artigu 6, husi Lei 4 (cesaun ba mandatu).

Tuir fontes ne’ebe maka FH iha acesu ba PSD katak,”estrategia husi PSD agora,oinsa maka Mário Carrascalao fila,hodi infrenta Governo AMP no PM Kay Rala Xanana Gusmao durante debate ba OJE 2011”.

Hatutan fontes ne’e katak,”oposisaun PSD ba Governo AMP no PM Kay Rala Xanana Gusmao,hahu fulan Fevereiru 2011,wainhira deputadus no membrus governu husi PSD kompleta ona 42 meses nudar titulares ne’ebe hetan ona beneficiu husi Pensaun Vitaliciu”.
.

Proklamasaun Indepedensia RDTL Ba 35:“28 Novembru Mosu Tamba Esforsu FRETILIN”

.
Jornal Nacional Diário - Tersa 30 Novembru 2010

Dili-ohin loron ema hotu koinese katak loron 28 Novembru mak hanesan loron indepedensia ba nasaun Timor Leste.

Tan ne’e tinan-tinan povu TL selebra loron importante ne’e hodi hanoin hikas fali katak; iha tinan 1975 Timor Leste kuda tia hona loron Indepedensia ne’e liu husi esforsu Partido FRETILIN nian.

Tan ne’e partido FRETILIN sai hanesan abut ba loron 28 Novembro, maibe hatutan husi asuwain sira atu hetan sanak hodi habelar liu tan prinsipiu ida ne’e mak Timor oan barak oferese mos sira nia vida.

Tan ne’e, hanesan Timor oan, ita hatene katak, iha 11 Agostu 1975 guerra sivil hahu ho golpe UDT ne’ebe remata iha setembru 1975, wainhira partidu FRETILIN kontrola teritorio tomak iha 15 setembru 1975, ho esforsu bo’ot ne’ebe partidu FRETILIN halo atu hetan konvensaun no negosiasaun Partido sira seluk atu Portugal bele fila hodi halo deskonizasaun.

Ho Administrasaun Partidu FRETILIN nian ne’ebe minima no la dun iha kapasidade partido refere konsege halo estrutura temporaria ne’ebe kria departementu bar-barak hanesan Governu ida duni.

Esforsu ne’e hotu ho objetivo atu halibur hamutuk partidus sira hotu, maibe ho kondisaun ne’ebe la favoravel labele asesu tamba Indonesia kontrola tiha ona iha Atambua no mos Kupang.

Maibe liu husi matenek partidu FRETILIN nian ne’ebe iha nafatin hanoin hodi prepara a’an atu bele oinsa proklama unulateralmente indepedensia “Unilateral signifika katak; potensia colonial la integra poder ba Timor Leste, red).

No iha 16 Outubru mosu invazaun Indonesia to’o 28 Novembru 1975 iha Timor Leste no forsa Indonesia komesa tama husi fronteira maibe subar a’an iha mahon UDT, APODETI, KOTA, TRABALISTA nian.

Tuir autor Proklamador Dr. Marí Alkatiri rasik hetan orientasaun husi Komite Central no Chefia komisaun ida atu hodi hakerek dadaun Konstituisaun Republika iha tinan 1975 nian ho objetivo hodi hamosu loron indepedensia ba Timor Leste.

Maske konstituisaun ne’e hakerek deit iha tempu badak nia laran.

Wainhira iha loron 28 de Novembro rai Atabae monu tiha ona iha Indonezia nia liman, maibe loron ne’e duni saudozu Nicolau Lobato buka Dr. Marí Alkatiri atu bele oinsa foti desijaun imediata hodi proklama loron Indepedensia iha loron refere.

Tan ne’e maske komplikadu oituan maibe autor nain rua ne’e buka prezidente Francisco do Amaral ne’ebe iha tempo ne’eba kaer kna’ar hanesan prezidente Partidu FRETILIN hodi konkorda hatu urjentemente proklama loron indepedensia iha Palacio oin iha tuku 15:00 loraik (oras Indonesia).

Wainhira selebra loron proklamasaun indepedensia hetan kedas rekuinesementu husi rai 14 hanesan; Guine Bisau, Mosambiqui, Angola, Kabo Berde, Vietnam Afrika, Republika Popular China, no seluk tan ne’ebe signifika katak sei iha tentative atu dudu Nasoens Unidas hodi rekuinese integrasaun Timor Leste husi Indonesia.

Lideransa proklamador sira hatene oinsa konsekuensia husi eventu importante ne’e, no tamba hakarak atu hetan rekoinesementu husi mundo internasional proklamador sira moa tenki iha estratejia hodi bele sai ba rai liur atu mobilize apoiu husi Internasional.

Tan ne’e, iha 7 Dezembru 1975 ho domin no haten brane Chefe delegasaun Dr. Marí Alkatiri, Dr. Ramos Horta no Ministru Defeza Rogerio Lobato sai ba rai liur hodi hetan apoia husi internasional ba rezistensia.

Ho momentu ida ne’e rezistensia moris, no iha 1982 redi klandestina komesa moris hodi fasilita atu hetan kontaktu husi rezistensia armadas ho rezistensia diplomatikus hodi kontinua luta da indepedensia ne’e to’o Timor Leste hamrik mesak.

Informasaun badak kona ba historia 28 Novembro ne’e Jornalista hetan gravasaun husi Televizaun Timor Leste (TVTL) wainhira autor Dr. Marí Alkatiri dada lia esklusivu ho Jornalista TVTL iha Sabado (27/11) kalan. Age Magno
.

MI PEDRO LAY " EZEKUSAUN OJE 2010 MI ATINJI 45% "

.
Pedro Lay, foto de La'o Hamutuk

Jornal Nacional Diário - Tersa 30 Novembru 2010

Dili-Ministru Infraestrutura Pedro Lay hateten katak, ezekusaun orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2010 ba Ministeriu Infraestrutura (MI) ninia atinji ona pursentu 45 (45%), ne’ene fin de ano sei ezekuta ho diak liu tan.

Lia hirak ne’e hato’o husi Ministru Infraestrutura (MI) Pedro lay iha PN segunda (29/11), hafoin aprezenta relatoriu ezekusaun OJE 2010 ba komisaun G PN.

Nia dehan, ezekusaun ba orsamentu 2010 ne’ebe foin atinji 45% ne’e, tamba iha mudansa klimatika hanesan udan mak halo progresu projetus ne’e la’o tarde.

“Ami agora ezekuta it abele dehan 45% ona i ami mos esforsu halo nusa para ami bele ezekuta diak liu tan, tamba agora mudansa klimatika ne’ebe hanesan fo impaktu oituan ba ezekusaun projeitu fijiku ne’e,”haktuir Pedro Lay.

Tuir Ministru Lay katak, sira sei esforsu makas atu ezekuta, orsamentu 2010 nia ho diak, no ba prjetus ne’ebe iha kualidade diak.

“Ami sei esforsu halo nusa bele ezekuta hotu ho diak, ba ita ezekuta bo’ot liu diak, maibe tenki ho kualidade diak, laos ba ejekuta deit depois laiha kualidade,”dehan Pedro lay.

Nune’e mos projetu bo’ot ne’ebe foin maka halo tenderizasaun ne’e MI esplika katak, projetu sira ne’e, projetu multi annual, ne’ebe bele to’o iha tinan 2013.

Iha fatin hanesan Prezidente Komisaun G trata asuntu Infraestrutura e ekipamentu social, Pedro da Costa hatete, MI ninia projeitu fiziku ne’e to’o ona iha 44,4% ba projetus fijiku ne’ebe iha, tamba hela deit ho fulan ida ne’ebe falta 65% ne’e mak saidauk ezekuta.

“Haul abele dehan sira ezekuta hour ka la ezekuta hotu, se sir abele garante fulan ida nia laran ne’e sir abele determina ho restu ne’ebe sei falta ne’e atu kompleta projeitu bo’ot ne’e,”dehan Pedro.

Maske nune’e, nia dehan orsamentu ba MI ne’e atu ezekuta iha loron ne’ebe determina ona ne’e difisil.jxn
.

PR Horta : “Apela Funsionáriu Públiku Labele Baruk-ten”

.
Timor Post - Tersa 30 Novembru 2010

Dili-Prezidente da Repúblika José Manuel Ramos Horta husu funsionariu Públiku lalika barukten maibe tenke didika duni sira nia an nudar servisdor estadu.

“Funsionariu Públiku lalika baruk ten maibe tenki didika imi nia an didiak hodi servi estadu no povu,”dehan Xefe Estadu iha komemorasaun loron istoriku 28 Novembru 2010 iha palacio governu domingo liuba.

Maske la temi funsionariu ministeriu ida ne’ebe, maibe xefe estadu ne’e husu funsionariu tenki badinas servisu tuir oras no regra ne’ebe vigora iha instituisaun ida-idak iha governu nia laran, tanba atu dezenvolve TL ba futuru la’os servisu tuir ema ida-idak nia hakarak.

Tuir Xefe estadu ne’e katak, estadu fakar osan barak hodi fo kapasitasaun ba funsionariu Públiku atu bele halo mudansa iha governu nia laran maibe rejultadu laiha mudansa.

“Estadu tau osan diak, fakar osan barak maibe ita (Funsionariu publiku) sei baruk ten liu tan,”dehan Xefe estadu ne’e.

Nia husu ba autoridade local iha baze atu kaer sira nia funsaun didiak hodi servi povu ital abele buat kiik boot mai governu central.

“Labele dun deit governu central no estadu maibe governu local mos tenki esforsu an, atu serviso makas,”dehan Horta.

Nia dehan, se Funsionariu publiku ne’ebe servisu iha instituisaun estadu maka la badinas atu kria buat foun ruma, garante deit ba riku soin minarai loron ida minarai maran TL sei kiak no mukit.

“Ita servisu la badinas loron loron ida minarai sei maran no karik folin sei tun ita sei kiak,”dehan Horta.

ANTES NE’E PM, Xanana Gusmão, husu ba funsionariu publiku atu labele loko an maibe tenki sai servidor estadu ida ne’ebe diak.

“Hau koalia oituan ho lian mambae katak, funsionariu Publiku lalika, “Sombong” ho imi nia S1 ou S2 ne’ebe mak imi hetan bainhira hetan oportunidade ba estuda iha rai liur no balun estuda hela iha ne’e,”dehan PM Xanana ba Funsionariu estadu ne’ebe maka simu diploma iha salaun Kanosa Haslaran Dili foin lalais ne’e.

Xefe Governu ne’e dehan, funsionariu ne’ebe mak hetan oportunidade hodi hasae sira nia kapasidade no kunesementu tenke iha hanoin ho vizaun atu servi nasaun no povu.(manuel da silva)
.

DR. MARI ALKATIRI : " TIMOR LESTE AINDA NÃO REFLETE O VALOR DA PROCLAMAÇÃO "

.
Jornal Nacional Diário - Segunda-feira, 29 de Novembro de 2010 - Tradução de ZIZI TIMOR OAN

Díli - O ex primeiro-ministro Mari Alkatiri, disse que, Timor Leste ainda não reflete o valor da proclamação porque ainda há muitos problemas que estão a dificultar.

O ex titular, Mari Alkatiri, fez estas declarações no Parlamento Nacional, no passado domingo, dia 28 de novembro, durante a cerimónia do 35º aniversário da Proclamação da Republica de Timor Leste, no Palácio do Governo.

O ex-titular afirmou que, Timor Leste tem de abrir caminho para que todas as pessoas possam contribuir para a paz, estabilidade e desenvolvimento.

" Nós chegamos a este dia, e o caminho continua danificado, e agora temos de ter a capacidade de abrir um grande caminho, de modo a que todas as pessoas possam contribuir para a paz, estabilidade e desenvolvimento", disse Alkatiri.

O ex primeiro - ministro afirmou que, " no passado quando nós fizemos a proclamação gritamos, morte ou vida, independência, alguns morreram mesmo, por isso o sacrifício e o valor tem de ser transferido para a nova geração, para que esta possa compreender o grande sacrifício que foi feito".

Esta história é longa, uma história de grande dignidade para o nosso povo, para a nossa nação e ela não pode ser esquecida", declarou Alkatiri.

Para todo povo, pobres, doentes, Alkatiri disse que, têm de manter a esperança, força e determinação de que um dia algo de bom irão conseguir alcançar."

" Se queremos comemorar todos os anos este dia, felizes e em festa, então, todos juntos temos de trabalhar para a paz, estabilidade e para o desenvolvimento", disse o secretário-geral da FRETILIN. jnx
.

PT Apoiu Politika Governu Hatama Telekom – Digicel, TT Hakarak Joint Hamutuk Iha PEDN

.
Josefa Parada - Tersa, 30 Novembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Lideransa Portugal Telecom (PT) ofisialmente deklara sira nia apoiu ba politika governu Timor Leste nebe simu ona proposta husi Kompanha Telekom Indonezia no Digicel- Irlandia hodi tama hala’o investimentu kompetisaun telekomunikasaun Kompanha Timor Telekom (TT).

“Sira hatete katak Portugal Telecom la tauk atu halo kompetisaun no fo apoiu ba politika governu hodi hatama kompanha Telekom Indonezia no Digicel nebe sei halao kompetisaun ho TT,” informa Jose Luis hafoin inkontru ho Prezidente Ejekutivu Portugal Telecom, Zeinal Bava iha Palasiu Governu Segunda (29/11).

Vice PM dehan, durante inkontru sira mos intrega rezultadu progresu servisu TT nian ba governu liu –liu sei monta redi telekomuniksaun no internet tama distritu tomak no sub-distritu sira. Nia hatutan katak, molok hatama telekomuniksaun rua ne’e mai, governu TL sei koderna mos asionista TT nian iha TL no Portugal.

Jose Luis dehan Portugal Telecom intersante tebes ho Planu Estrateziku Dezemvolvimentu Nasional (PEDN) nebe sei hari tore eletrisidade haleu distritu 13, kompletu ho fiu eletrisidade Sup- Estasaun, Planu Enerjia Termika, Transmisaun Boltajen Bo’ot, Trasmisaun Boltajen Mediu, Transmisaun Boltajen Kik no Planu telekomunikasaun “fiber obtik” nebe sei hodi iternet no informasaun hotu iha mudu tama ba eskola no institusaun estadu tomak.

TT Hakarak Joint Hamutuk Iha PEDN

Iha fatin hanesan, Prezidente Ejekutivu Portugal Telecom, Zeinal Bava informa katak, inkontru nebe halao ho Vice PM Jose Luis hodi informa deit konaba politika TT nebe hakarak join mos iha Planu Estrateziku Dezemvolvimentu Nasional (PEDN) konaba telekomunikasuan.

“Ami mos hakarak join iha planu nasional iha ligasaun fiu ‘fiber obtik” hahu halo iha Dili sei to ba distritu tomak,” nia informa.

Prezidente PT Zeinal hatutan katak, oras ne’e dadauk TT mos kontinua servisu makas hodi monta nia redi telekomunikasuan iha distritu tomak hodi garantia redi kobertura internet nebe sei garantia folin baratu.

Antes ne’e Ministru Infra-estrura Pedro Lay informa katak, proposta nebe Telkomsel no Digicel hatama, governu estuda ona. Maibe Ministru ne’e seidauk bele informa bainhira maka kompanha rua bele hahu servisu. Pedro Lay dehan, ba planu telekomuniksaun lokal TL sei hahu halao iha tinan 2011-2015-2020- 2030 hodi bele atende komunidade tomak iha TL asesu ba telekomuniksaun baratu no lalais. Eugenio Pereira
.

DEBE EMPREZARIU " PPR " LAOS KULPA GOVERNU

.
Josefa Parada - Tersa, 30 Novembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Ministra Finansas (MF), Emilia Pires konsidera debe emprezariu Timor oan durante Projeitu Pakote Referendum (PPR) bou iha Banku Nasional Ultramino ho Banku Mandiri laos kulpa governu inklui AECCOP.

“ Ne’e laos ami nia kulpa ka AECCOP nian. Tanba sira ne’ebe debe ne’e individual. AECCOP sala kuandu debe em nome asosiasaun,” deklara ministra ba STL Segunda (29/11) iha nia gabineti.

Ministra hateten, realmente emprezariu hirak ne’e halo duni dividas. Maibe, governu labele hola responsabilidade tanba debe ho individual sein kordensaun ho ministeriu.

“Ami labele duni interven atu hakotu pagamentu ba sira, tanba ami laiha konesementu ba sira nia divida ne’e,” dehan tan ministra.

Pozisaun ministra ne’e, tanba PN komisaun C konsidera laiha responsabilidade dividas husi emprezariu PPR tanba governu halo fali pagamentu iha banku Mikro Finansas, hodi BNU no Mandiri la konsege koa dividas emprezariu nian.

Tuir dadus ne’ebe BNU ho Mandiri aprezenta ba Komisaun C katak husi BNU iha dividas hamutuk milaun U$ 40 resin maka seidauk selu no Banku Mandiri iha milaun U$6. Maibe ba kestaun ne’e, governu katak Ministra la taka matan atu pronto buka solusaun.

Kestaun hanesan reforsa husi sekretariu estadu Obras Publika Dominggos Caeiro katak, realmente tusan ne’e laos kulpa governu. Maibe governu hamutuk ho AECCOP tur hamutuk ona buka solusaun oinsa atu selu hotu tusan hirak ne’e.

“ Ami tur hamutuk ona atu buka solusaun. Tanba realmente dividas ne’e laos deit husi PPR maibe barak mos husi tinan antes,” hakotu Caeiro. Eurozia Almeida
.

TIMOR SOLUTION GETS FRESH PRIORITY WITH UN MEETING

.
Yuko Narushima IMMIGRATION CORRESPONDENT - November 30, 2010 - The Sydney Morning Herald

THE government is taking its Timor solution to a meeting with the top United Nations official on refugees.

The Immigration Minister, Chris Bowen, is scheduled to meet the UN High Commissioner for Refugees, Antonio Guterres, in Geneva in December.

It will be Mr Bowen's first chance to speak to Mr Guterres directly about Labor's plan to process Australia-bound asylum seekers in East Timor.

So far the UN has been lukewarm on the idea, saying regional co-operation had to complement national procedures and aim to protect refugees.

Yesterday the opposition spokesman for immigration, Scott Morrison, was sceptical of what the meeting would achieve.

''These meetings will be used to continue to try to breath political life into a proposal which is clearly going nowhere,'' Mr Morrison said.

''The proposal did not even rank in Julia Gillard's 2011 priorities so it is dropping off the radar. I don't expect any great result from that except the issue of a press release from the minister saying that he met with the UNHCR to keep the dream alive.''

Mr Morrison is due to address the Lowy Institute today to outline the opposition's immigration priorities.

Australia's focus should be on repatriation of asylum seekers to Pakistan and Afghanistan, and to support countries of first asylum to prevent onward travel to Australia, he said.

In the Asia-Pacific region, countries of first asylum include Indonesia and Malaysia, where asylum seekers go before attempting Australia.

''The key challenge is to thwart secondary movements and that is something that the regional processing centre will only encourage, not discourage and that's our biggest problem with it,'' Mr Morrison said.

The official Greens policy on any regional processing centre is to host it in Australia.

Mr Bowen's spokesman yesterday confirmed a meeting would take place soon after Mr Guterres's annual forum on global protection challenges, ending in Geneva on December 9.

''The main purpose of this meeting will be a discussion on the regional protection framework,'' the spokesman said.

Other likely discussion topics are Australia's resettlement program and the source countries of asylum seekers.

A Canberra spokesman for the UNHCR said it ''welcomed dialogue with Australia and all states in the region on co-operative approaches to refugees in the region''.

The Assistant High Commissioner for Refugees, Erika Feller, has previously said the key to successful regional arrangements were to share burdens and responsibilities across affected states.

Australia has received close to 6000 asylum seekers on more than 120 boats this year.
.

Governu Kansela Planu Muda Sai Komunidade Husi Aitarak Laran

.
Written by Pedro Delfim/CJITL - Tuesday, 30 November 2010

CJITL Flash, Iha fulan kotuk governu foti desizaun atu muda sai komunidade iha Aitarak Laran hodi hari Bibliotika maibe loron hirak kotuk Sekretariu Estado, Virgilio Smith ba media nasional konfirma ona governu nia desizaun foun katak sei la hasai komunidade sira husi Aitarak Laran maske antes ne’e Ministra Justica ho desizaun firmi atu hasai.

Nune’e, Manuela da Silva hanesan komunidade husi Aitarak laran hateten katak nia sente kontente banhira rona governu kansela atu muda sai husi fatin ne’e.

“Se governu kansela ona atu hasai mai husi ne’e ida ne’e diak tebes ba komonidade Aitarak Laran sente kontente tanba governu sei kria kondiasaun ne’ebe diak banhira governu muda ami husi fatin ne’e” dehan Manuela iha Aitarak Laran Segunda (29/11).

Nia mos informa tan katak se banhira governu kria kondisaun ne’ebe diak mai ami, ami pronto atu sai husi fatin ne’e maibe fatin ne’ebe governu kria ne’e labele do’ok husi Dili ne’e ami pronto atu sai husi fatin ne’e.

“Se governu kria ona kondisaun ne’ebe diak mai ami ami pronto atu sai husi fatin ne’e maibe tenke iha asistensia hanesan Saude, Educasaun, Electrisidade” Nia konfirma. Pedro Delfim/CJITL)
.

Segunda-feira, 29 de Novembro de 2010

Bombeirus: Ami Nia Servisu La’os Atu Hamos Tahu Iha Palasio Prezidente

.
Foto, CJITL

Written by Sonia Ferreira & Filomena Gonsalves /CJITL Internship - Monday, 29 November 2010

CJITL Flash, Xefe Limpeza Bombeiros, Bruno da Costa hateten servisu hamos tahu ne’e laos bombeiros nia Servisu Maibe servisu ida ne’e SAS nian, tanba sa mak SAS distritu Dili la mai hamos tahu ne’e.

Nia hatutan katak tuir informasaun hamos tahu ne’e ekipa rua, Ekipa ida husi Bombeirus no Ekipa ida husi SAS, maibe realidade katak SAS la marka prezensa iha Limpeza ne’e.

“Ami mak lori kareta boot tula be mai hodi fase tahu sira nakonu iha ne’e” dehan Bruno segunda 29 de Novembru iha Palasio Prezidente Aitarak lran.

Bruno husu ba SAS Distrito Dili nian tau matan ba Sidade Dili, para hodi hare bairo-bairo atu nune’e komunidade sira labele soe foer arbiru deit, tanba ne’e wainhira udan bo’ot karik labele iha tan foer sira nebe mak intupidu iha baleta kuak hodi halo fali banjir iha Kapital Dili.

Se kuandu Bombeiros mak servisu iha parte Saniamento nian ami mos sei kontrola baleta kuak sira loron-loron atu nune’e labele iha tan inundasaun iha Kapital.

Bombeiros nia nia serviso atu atende deit bainhira iha ahi han uma iha fatin ruma, tenke to lalais para bele hamate ahi, la’os atu hamos fali tahu hanesan ne’e.

Iha parte seluk, Carlos Pirez nudar seguransa Sivil iha Palasio Prezidente ne’be mak lor-loron akompanha saida deit mak akontese iha iha Palasio Prezidente.

Durante ne’e udan hela deit maibe nunka akontese hanesan ne’e foin mak primeira vez akontese udan bo’ot no lori foer no tahu ba Palasio ne’e.

Nia mos husu ba SAS labele dasa foer liu deit maibe tenke kontrola mos foer sira iha baleta kuak ne’e tanba komunidade sira soe foer arbiru deit.(Sonia Ferreira & Filomena Gonsalves/CJITL Internship)
.

Aniversariu Proklamasaun RDTL 35 , Dr. Marí Alkatiri: “TL Seidauk Refleta Valor Proklamasaun”

.
Jornal Nacional Diário - Segunda 29 Novembru 2010

Dili-Eis Primeiru Ministru (PM), Marí Alkatiri hatete katak, Timor Leste (TL) seidauk refleta didiak valor proklamasaun ne’ebe hetan ona, tamba iha problema barak mak sei difikuluta hela.

Eis titular Marí Alkatiri hato’o lia hirak ne’e iha PN Domingo (28/11), hafoin partisipa serimonia aniversariu Proklamasaun Repúblika Demokratika Timor Leste ba dala 35 (28 Novembru 1975-28 Novembru 2010) ne’ebe jala’o iha Palacio Governu.

Eis titular ne’e haktuir katak, Timor Leste agora tenki kapasita hodi loke dalan ba ema hotu atu fo kontribusaun ba pas no estabilidade ho dezenvolvimentu.

“Ita to’o mai iha lron ida ne’e dalan ida ke bedok ba bedok mai, agora ita tenki iha kapasidade loke dalan ida ke bo’ot tebes iha ne’ebe ema hotu bele fo kontribuisaun para pás estabilidade ho dezenvolvimento,”dehan Alkatiri.

Eis Primeiru Ministru (PM) ne’e hatutan, uluk sira deklara proklasaun sira hakilar dehan mate ke moris ukun rasik an, balu mete duni no balu mak mate restu, ne’ebe tenki hatutan sakrifisiu, valor maka presiza transfere ba jerasaun foun sira para jerasaun foun sira mos kuinese sakrifisiu boot ne’ebe ke halo ne’e.

Ida ne’e istoria ida ke naruk istoria ida ke dignidadi bo’ot ba ita nia povu ba ita nia nasaun ital abele sobu fali buat ida ne’e,”Tenik Alkatiri.

Maske nune’e mos ba povu tomak, Alkatiri dehan katak, kiak, moras, maibe nafatin mantein esperansa, kbi’it no determinasaun loron ruma sei hetan buat ida ne’ebe diak.” Se ita hakarak loron ne’e tinan ba tinan ita atu komemora ho kontenti ho festa, entaun ita hotu-hotu tenki hamutuk servisu ba pas, estabilidade ho dezenvolvimentu,”Deklara Sekjer FRETILIN.jxn
.

FRANCISCO XAVIER: " HAU TRISTI POVU SEI TERUS "

.
Jornal Nacional Diário - Segunda 29 Novembru 2010

Dili-Proklamador Republika Demokratika Timor Leste, Francisco Xavier do Amaral triste haree povu sira ne’ebe sei moris iha terus no mukit nia laran, maske rai liberta ona husi kolonialismu.

Lia hirak ne’e hato’o husi proklamador actual prezidente Partidu ASDT, Francisco Xavier do Amaral iha PN Domingo (28/11), hafoin esrimoniu aniversariu proklamasaun RDTL bad ala 35 iha Palacio Governu.

Primeiru Xefi Estadu ne’e hateten, nia parte senti kontenti, tamba moris iha 1933, to’o ohin loron deklara katak liberdade senti an, senti livre ho ideia ida katak lori Timor ne’e ba oin.

“Maibe ohin loron hau tristi tanba buat ida, ita hetan ona liberdade, maibe ita nia povu sei terus, ne’e duni luta ba oin ne’e, imi joventude tenki luta ba liberta povu,”haktuir Francisco Xavier.

Nia dehan ukun rasik an ne’e ba jerasaun tuan sira lahatene diak ka at, maibe nia rejultadu ohin Timor oan hotu-hotu kaer.

“Ne’ebe ami husu ba imi keta rejultadu ne’e diak kaer metin, liu-liu imi joven sira hotu-hotu tenki fo liman ba malu bele husi naran relizaun ida husi lorosae ka loromonu, mesak joven Timor oan deit,”dehan Xavier.

Tamba ne’e Xavier husu ba joventude tau liman hamutuk hanoin halo nusa mak kaer metin nasaun Timor Leste rain, ne’ebé mak hameno ba joventude sira hotu, tamba jerasaun foun maka deside Unidade Nasional, I jerasaun tuan la moris to’o aban bain ruan.

“Ami liberta ona rai, kolonialista sira ami haruka ba ona, maibe imi joventude sira tenki luta ba liberta povu, kolonialista ami haruka ba ona, imi tenki liberta povu husi hamlaha, husi beik ten, ne’e imi joventude nian,”tenik Xavier.

Ba ida ne’e proklamador husu ba Governu presiza kapasita juventude ba eskola, hodi nune’e bele kontribui ba dezenvolvimentu nasaun Timor Leste nia diak.jxn
.

Proklamasaun Indepedensia RDTL Ba 35 , Dom Alberto Ricardo:" Timór Oan Tenki Unidade "

.
Jornal Nacional Diário - Segunda 29 Novembru 2010

Dili-Tinan 35 ona Timor Leste Selebra aniversariu Proklamasaun Indepedensia, tamba Amo Bispo Diocese Dili husu ba Timor oan tenki moris iha unidade hodi dezenvolve nasaun foun ida ne’e.

“Fo oportunidade para Timor oan bele dezenvolvi ninian rain ho progresu spiritual, maibe ita nia esforsu tenki kontinua ho unidade no matenek, haktuir Dom Rikardo. Iha PN Domingo (28/11), hafoin partisipa komemorasaun 28 Novembro tinan ida ne’e iha Palacio do Governu nia oin.

Timor oan hotu tenki evita buat ne’ebe vadiu, evita buat ne’ebe lakon tempo, badinas servisu, no badinas eskola, badinas reza,”dehan tan Bispo Ricardo.

“Situasaun TL hanesan uluk raut malu, sunu uma, baku malu ne’e tenki amenus, tamba ne’e fo oportunidade para Timor oan bele servisu hodi dezenvolve ba progresu.

“Bele kiak to’o mate mais fa’an an mak labele,”nia afirma.

Ema mundo tomak halo-halo ba, ita lae!!, tamba Timor valor, rai kiak, ema oituan, ema seluk halo maibe Timor oan labele halo protistuisaun ne’e moe boot, agora servisu tenki defende feto oan sira,”nia komenta.azs
.

PR Horta:”Jerasaun Tuan Tenku Kontinua Hametin Unidade Nacional”

.
Jornal Nacional Diário - Segunda 29 Novembru 2010

PR Horta:”Jerasaun Tuan Tenku Kontinua Hametin Unidade Nacional”

Dili-Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta husu ba lideransa jerasaun tuan sira tomak tenki kontinua hametin nafatin Unidade Nasional hodi lori dezenvolvimentu ba nasaun Timor Leste.

“Unidade Nasional tenki hametin nafatin husi jerasaun tuan,”deklara PR Horta iha nia mensajen ba nasaun Domingo, (28/11), iha Palacio Governu, hodi komemora loron indepedensia RDTL bad ala 35.

Xefi Estado afirma, dame no unidade nasional komesa metin iha Timor Leste, ne’e tamba esforsu ema tomak nian e ne’e presiza hametin nafatin ba oin.

Nia dehan, jerasaun tuan, hotu-hotu hatene katak, luta ba indepedensia, e agora tenki luta atu hametin unidade nasional para jerasaun foun kaer hodi hatutan nasaun ne’e.

Iha mensajen Presidente nia ba nasaun, nia parte foti tema mak hanesan, “Saude ho Edukasaun” tamba seitor rua ne’e importante hodi konstrui nasaun, iha sector rua ne’e, PR Horta hateten, iha tinan 8 (Ualu) nia laran progresu diak teb-tebes, ne’ebe komesa husi Primeiro Governu to’o Kuatro Governu konstituisionale hanesan, halo Hospital ne’ebe diak no uma eskola iha Distritu sira.

“Iha tinan 1999 Indonesia sai, harahun hotu kedas buat hotu-hotu ne’eduni ohin ita hare iha mudansa,”tenik nia.

Sector Saude, PR Horta apresia Governu tanba komesa haruka Estudante Timor oan ba eskola iha Cuba, Australia, Amerika, Indonesia, Fiji, Filipina, no mos iha Timor laran ke besik 1000 (rihun ida).

Planu ida ne’e, nia dehan, diak teb-tebes atu dudu sector Saude ba oin kuandu estudante hirak refere remata sira nia estuda.

Iha sector edukasaun, PR Horta preokupa liu mak kualidade professor sira nian atu hanorin estudante.

“Professor sira iha livro ka lae? kondisaun Bé mos labarik sira iha eskola iha ka lae? displina professor diak ka lae?,”dehan PR Horta.

Maske nune’e, Xefi estado konsiente katak, agora dadaun estado no Governu halo progresu barak iha sector hotu, maibe difikuldade sempre hakompania tu-tuir.

Tamba ne’e nia dehan, Orsamentu Geral Estado, tenki kontinua tau matan ba area edukasaun, Saude no mos sector importante seluk.

Iha sector Saude PR Horta apela ba inan aman sira, komunidade atu hamos foer par abele ses husi moras.

“Labele soe foer arbiru, iha Dili tomak, iha Distrito Xefi suku sira hatudu lideransa para ba sector saude ninian. Tamba se ita la halo prevensaun, la ba eskola, la hetan rezultado diak ita sei laiha jerasaun foun nebe diak para kaer nasaun ne’e,”hatutan nia.

Alende ne’e, nia husu ba joventude sira no ema tomak tenki halo prevensaun ba moras HIV/SIDA, tamba moras refere susar para atu kurtivu.

“Prevensaun ba moras ne’e fasil lo’os, sira ne’ebe kabenain, lalika buka buat seluk, dala barak akontese buat ne’e (moras HIV/SIDA) ba familia balun, feto balun kaben simu moras ne’e mai husi sira nia laen ba pasiar iha rai seluk, mai fo fali moras ne’e ba sira nia fen, e sira nia fen mos kabuki labarik oan moris kona mos moras ne’e,”tenik xefe estadu.

Tenki preven moras ne’e no moras sira seluk para jerasaun foun buras hodi kaer nasaun ne’e ba oin, PR Horta hatutan, “futuru nasan pertensia deit ba joven ne’ebe estuda, maibe joven ne’ebe gosta kaer fatuk tuda ema nia uma, halo estraga sasan, hemu lanu, nia hateten, futuru sei la pretense ba sira ne’e.

PR Horta fiar katak, iha kontekstu edukasaun, Governu sei halakon analfebetizasaun iha TL.

Komemorasaun loron indepedensia Timor leste ba 35 ne’e, Gabinete Prezidente Repúblika fahe mos medalha kondekorasaun ba Polisia nasoens Unidas, liu-liu Guarda Nasional Republikana (GNR), NGO esperansa no mos sira seluk.

Objetivo husi Medalha kondekorasaun refere, PR Horta hateten, hanesan rekonesementu ba sira nia serviso ne’ebe durante ne’e halo iha TL iha sector seguransa, saude no mos seluk-seluk.

Hatan ba ejijensia PR Horta ke husu ba jerasaun tuan tenki hametin unidade nasional, lider politika istoriku 1975 nudar mos proklamador Indepedensia RDTL, Francisco Xavier do Amaral hateten, jerasaun tuan sempre defende unidade nasional para dezenvolvimentu bele la’o iha nasaun ne’e.

“Ami sempre kaer unidade nasional metin, maibe jerasaun foun mak tenki estuda maka’as para lori nasaun ne’e ba oin,”dehan Xavier.acr
.

Timor Telecom está para ficar e não teme concorrência - Zeinal Bava

.
Díli, 29 nov (Lusa) -- O presidente executivo da Portugal Telecom (PT), Zeinal Bava, disse hoje que a PT, através da Timor Telecom (TT), está no mercado timorense para ficar por longos anos e não teme a concorrência.

Zeinal Bava falava em Díli, onde apresentou os objetivos da TT para 2011, nomeadamente 60 por cento de penetração da rede móvel e 15 por cento da Internet.

De visita a Timor-Leste, onde se encontrou com o Presidente da República, José Ramos-Horta, Zeinal Bava reiterou o compromisso da TT "com a democratização do acesso a serviços de telecomunicações".

"Estamos muito confortáveis na forma como temos gerido a nossa relação com o Governo de Timor-Leste. Queremos previsibilidade, e há um contrato de concessão, mas se tivermos de competir não temos medo da concorrência e estamos sempre abertos para encontrar os mecanismos mais adequados para potenciar o setor em Timor", disse.

O presidente executivo da PT, que considerou a Timor Telecom "um ativo estratégico" para o grupo PT, salientou que os fortes investimentos que estão a ser feitos só fazem sentido numa estratégia de médio e longo prazo, pelo que, independentemente do regime de concessão, a TT conta renovar a licença, mesmo que o mercado venha a ser liberalizado.

"Temos a expetativa de que vamos continuar neste mercado por muitos anos e conto estar de volta a Timor-Leste no final março de 2011, para comemorar os 500 mil clientes", comentou.

Nesse sentido, observou, "a Portugal Telecom e a Timor Telecom continuam fortemente comprometidas com Timor-Leste e continuarão a desenvolver e implementar novas soluções e serviços de telecomunicações, reforçando o seu investimento em infraestrutura, e contribuindo, desta forma, para o desenvolvimento da sociedade de informação no país".

Em conferência de imprensa, Bava revelou que entre os novos objetivos estratégicos e de negócio para 2011 está a meta de atingir 92 por cento de cobertura da população com a rede móvel (2G e 3G), incrementando a penetração móvel para valores da ordem dos 55 a 60 por cento, bem como acelerar o acesso à Internet de banda larga, para valores na ordem dos 15 por cento.

De acordo com Zeinal Bava, a TT planeia, igualmente, expandir os investimentos na atual rede fixa com recurso à fibra ótica, acompanhando o projeto timorense de renovação e expansão da Rede Eléctrica Nacional.

A montagem da rede de fibra ótica vai permitir o início de projetos piloto com essa nova tecnologia.

Zeinal Bava garantiu ainda que a TT "continua empenhada no investimento no cabo submarino ótico internacional", que classifica como "um projeto altamente estratégico", por permitir a ligação de Timor-Leste à rede de dados internacional, "baixando ainda mais os preços de acesso à Internet de banda larga e aumentando a qualidade do serviço".

Segundo Bava, "o cabo submarino é um projeto que não depende apenas da TT mas também dos operadores indonésios, que representa 10 milhões de dólares de investimento".

"Mas vamos ver se é possível evoluir mais depressa", esclareceu, revelando que "até lá a aposta será em aumentar a largura de satélite, que desde 2009 já multiplicou seis vezes".

MSO

*** Este texto foi escrito ao abrigo do novo Acordo Ortográfico ***

Lusa/Fim
.

Ramos Horta Servisu Iha Tahu Laran

.
Written by Sonia Ferreira & Filomena Gonsalves /CJITL Internship - Monday, 29 November 2010

CJITL Flash, Prezidente Republika, Jose Ramos Horta servisu deit iha tahu laran maske Palasio Prezidente Nicolao Lobato haleu deit ho tahu.

Udan boot iha Domingu lokraik 28/11 halo inundasaun iha Palasio Prezidente Nicolao Lobato Aitarak Laran. Halo Prezidente Republika jose Ramos Horta ho nia Funsionario sira pasensia servisu deit iha fatin refere.

Tahu ne’ebe mak iha palasio Prezidente oras ne’e dadaun Ekipa Bombeiros no seguransa Sivil komesa hamor ona tahu sira ne’e.(Sonia& Filomena/CJITL Intenship)
.

Geocapital vai iniciar processo de integração de bancos nos países de língua portuguesa

.
MACAUHUB - 2010-11-29

Macau, China, 29 Nov - A Geocapital, sociedade gestora de participações sociais ligada ao magnata do jogo de Macau Stanley Ho, vai começar o processo de integração dos bancos que tem vindo a adquirir nos países africanos de língua portuguesa.

A integração das instituições bancárias numa rede tem por objectivo facilitar as relações financeiras entre os referidos países e favorecer a internacionalização das respectivas economias, segundo avançou a "newsletter" África Monitor.

A mesma fonte adianta que os primeiros bancos a integrar a rede são o Banco da África Ocidental, da Guiné-Bissau e a Caixa Económica, de Cabo Verde.

A Geocapital tem também participações no Banco Privado do Atlântico, de Angola, e no Moza Banco, de Moçambique.

O processo de interligação dos bancos estende-se ao plano da representação recíproca entre as instituições bancárias, adianta o África Monitor.

Em vias de iniciar operações na banca de Timor-Leste, a Geocapital está presente nos mercados financeiros de quase todos os países africanos de língua portuguesa, sendo a excepção São Tomé e Príncipe, país com o qual a China não tem relações diplomáticas, mas onde já operam algumas empresas chinesas.

O novo Banco Timorense de Investimento, cujo pedido de abertura do banco já foi apresentado à autoridade bancária do país, está prestes a ser autorizado, segundo avançou recentemente a "newsletter" África Monitor.

O financiamento de projectos de infraestruturas será a prioridade da nova instituição bancária.

Em declarações recentes, Diogo Lacerda Machado, administrador da Geocapital, estimou entre quatro milhões a seis milhões de euros o investimento necessário para a constituição do banco timorense.

Na fase inicial da nova instituição financeira timorense, a Geocapital controlará quase integralmente o novo banco, mas está prevista uma futura entrada de accionistas locais.

Com um capital social de cerca de 10 milhões de euros, a Geocapital tem como principais accionistas Stanley Ho e o português Jorge Ferro Ribeiro.

A Geocapital é um projecto que teve como ideia inspiradora o conceito político/estratégico de Macau como “plataforma privilegiada” nas relações entre a China e os países de língua portuguesa, segundo o presidente executivo Jorge Ferro Ribeiro.

Numa primeira fase, está a investir no sector da banca em todos os países de língua portuguesa para ter um “posicionamento institucional nesses países” e também “conhecimento privilegiado da realidade empresarial e económica dos países”, adiantou.

No final de 2008, foi anunciada a parceria entre a Geocapital e a petrolífera estatal angolana Sonangol - a Geopactum no âmbito da qual Stanley Ho e Ferro Ribeiro entram no Banco Privado Atlântico (BPA).

Esta parceria acaba por ter implicações na gestão do maior banco privado português, Millennium bcp, uma vez que os angolanos detêm 10 por cento do capital e Stanley Ho cerca de 3 por cento, tornando-se a principal força dentro do Conselho de Administração.

No final do ano passado, a Geocapital passou a ser o maior accionista privado da Caixa Económica de Cabo Verde (CECV), ao comprar 27,41 por cento do capital social do banco ao grupo mutualista português Caixa Económica Montepio Geral.

Depois do sector financeiro e das energias renováveis, as infraestruturas deverão ser o próximo foco de investimento, segundo o grupo. (macauhub)
.

Hametin Koperasaun PNTL-GNR,Tanente Jeneral GNR Vizita Espesial ba Kuartel Jeral

.
Josefa Parada - Segunda, 29 Novembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI—Komandante Jeral Guarda Nasional Republika (GNR), Tanente Jeneral, Luis Nelson Pereira Dos Santos, Segunda (29/11), halo vizita especial ba iha Kuartel Jeral Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), hodi koalia kona ba futuru koperasaun bilateral.

Komadante Jeral PNTL, Komisariu, Longunhos Monteiro ba Jurnalista iha Kuartel Jeral, Kaikoli, Dili, Segunda (29/11), katak GNR iha uniku servisu iha misaun unidas, maibe iha parte seluk husi komando Jeral hakarak foka liu ba koperasaun Bilateral entre GNR ho PNTL nia ba iha futuru.

Hare ba koperasaun GNR ho PNTL iha area barak, ne’eduni iha 28 Novembru husi GNR hetan kondekorasaun Orden ba Timor, tanba kontribuisaun sira nian ba Timor.

“Ami dala barak koalia ona konaba estratejika kompainamentu ba formasaun GNR iha PNTL. Ne’e mos, ami diskuti besik liu tan kona koperasaun Bilateral liliu ba iha ita nia unidade Maritima, tanba sira iha esperensia barak kona ba unidade ida ne’e. Iha diskusaun ida ne’e ami koalia ona, fora husi misaun UN ho UNPOL nian,” hatete Long.

Nia reforsa tan katak, Komandante Jeral GNR mai vizita Kuartel Jeral PNTL ba dala tolu ona, ho vizita ida ne’e hametin liu tan koperasaun, liliu iha area kapasitasaun no formasaun.

Iha vizita especial Tanente Jeneral GNR ho Embaixador Portugal Ba Timor Leste, Luis Barreira de Sousa ba iha Kuartel Jeral PNTL, simu ho parade military no akonpainha husi Komadante Jeral PNTL, Komisariu, Longuinhos Monteiro ho Segundu Komadante Jeral, Komisariu, Afonso de Jesus inklui nia estrutura komando nian. Oscar Salsinha
.

Kualidade Edukasaun TL “Mukit”, Timor Oan 6000 ‘Gosta’ Estudu iha Liur

.

Josefa Parada - Segunda, 29 Novembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Governu presiza investe barak liu iha seitor edukasaun, atu nune’e bele hasae kualidade edukasaun no hatu’un numeru estudante Timor oan ne’ebe gosta liu kontinua estudu iha rai liur.

Maske juventude Timor oan barak mak hili eskola iha rai liur, tanba, karik kualidade eskola iha liur ne’ebe diak liu, no karik mos tanba gengsi deit, maibe ita labele taka matan deit hodi gava katak seitor edukasaun iha TL sufisiente ona. Alein de problema kurikulu ne’ebe ladauk klaru, problema seluk ne’ebe eskola sira infrenta mak falta fasilidade no kualidade husi profesores sira.

Hahu kedan husi Eskola Primaria to’o Universidade problema ne’e kontinua sai kestaun principal ne’ebe to’o ohin seidauk bele resolve. Prezidente Republika, DR. Jose Ramos Horta, iha ninia palavra iha seremonia graduasaun ba estudante Dili Institute of Technology (DIT), hatete, edukasaun sai seitor importante ba nasaun ne’e. Nia dehan, durante tinan barak nia laran governu buka resolve problema edukasaun, maske seidauk 100% diak, maibe hahu ona halo buat ruma.

Horta espera katak, iha tinan hirak oin mai kualidade edukasaun iha TL bele sai diak liu tan. Iha oportunidade ne’e PR Horta agradese mos ba graduadu sira ne’ebe simu graduasaun. PR espera katak sira implementa matenek ne’ebe sira hetan iha komunidade nia le’et.

Iha fatin hanesan, Reitor DIT Estanislau S. Saldanha, hatete, estadu TL tenki investe maka’as iha seitor edukasuan, liu-liu institusaun Ensinu Superior, laos deit estadu nian, hodi hasae kualidade, hametin kapasidade ho kompetividade nasional TL nian no hakotu ka redus dependensia ba institusaun edukativu rai liur. Nia informa, tuir dadus ne’ebe ninia parte hetan hatudu katak to’o ohin loron estudante timor oan besik rihun 6 mak ba estuda iha rai liur.

“ Kustu annual besik miliaun $10,8 ho asumsi estudante ida hasai $150 fulan ida,” argumenta Reitor DIT ne’e. Tan ne’e, nia dehan, bainhira estadu TL investe maka’as iha seitor edukasaun TL sei fo asesu ne’ebe bo’ot ba timor oan hodi hetan edukasaun ho kualidade.

Prezidente Board of Trustees, Kirsty S. Gusmao, rekoinese mos katak kualidade edukasaun TL seidauk diak. Tan ne’e, nia dehan, timor oan barak mak hili liu atu ba kontinua ninia estudu iha rai liur duke iha rai laran, maske hasai osan ne’ebe bo’ot. Maske nune’e, nia fiar ba lideransa DIT hodi neneik bele oferese oportunidade edukasuan ho kualidade no baratu ba povu Timor Leste.

Wainhira iha ona edukasaun ho kualidade no baratu, Kirsty fiar katak sei konsege redus numeru timor oan ne’ebe gosta kontinua sira nia estudu iha rai liur. Jorgino Santos
.

Eis Milisia Pro Integrasaun Realiza Segundo Kongresu NAHE BITI BO’OT

.
Written by Jems de Fortuna/CJITL Kupang - Monday, 29 November 2010

Reportajen Korespondente CJITL Husi Kupang- Indonezia, Uni Timor Aswain – UNTAS ou persatuan Ksatria Timor ne’ebe sai hanesan organizasaun masa ne’ebe hamahon ema rihun atus ida ( 100.000) resin, militantes eis sidadaun Timor Timur pro integrasaun, Domingo Horseik realiza segundo kongresu atu hili diresaun UNTAS foun.

Lideransa UNTAS sira mak hanesan Eurico Guterres, Eis Vice Prezidente Pasukan Pejuang Integrasi (PPI), Joanico Cesario Belo, Eis Komandante milisia seitor leste, Cancio Lopes Carvalho, Eis Komandante Seitor Weste no Alfonso Pinto alias Lafaek ne’ebe hanesan mos eis integrasionista.

Eurico Guterres iha abertura kongreso iha Timor Osidental, Kupang hateten PPI nu’udar mos organizasaun sumbrinha ne’ebe apoiu establesementu UNTAS iha tinan 2000, nune’e bainhira organizasaun ne’e paradu, nia hamutuk ho komandante pro integrasaun sira seluk reorganiza fila fali organizasaun ne’e liu husi primeiru kongresu.

“Ketika PBB mengumumkan 403 orang eks milisi sebagai penjahat perang dan masuk dalam daftar serius crime unit kasus pelanggaran HAM berat Timtim tahun 1999, para elit politik cenderung diam. Karena itu diharapkan dengan adanya Kongres II Untas, masalah ini dapat dibicarakan sehingga nasib 403 pelanggaran HAM yang masuk dalam DPO UNPol dapat diperjelas,” hateten Eurico ho lian melayu, Domingo (28/11).

Kongresu ne’e loke husi Chaidir Amin Daud hanesan Dirjen Administrasi Hukum dan Umum Kemenrtian Hukum dan HAM RI ne’e sei diskute statuto UNTAS, regulamentu internal, desizaun politiku eis milisias atu kontinua rezeita desizaun referendum 1999 ou aseita.

Sekretaris komisaun organizadora kongresu, Filomeno de Hornay iha nia abertura hateten komisaun organizadora halo tiha ona konvite official ba Primeiru Ministru, Xanana Gusmao no Prezidente Republika, Jose Ramos Horta atu partisipa inklui ministrus seluk iha eis provinsia 27 ne’e.

Kongresu UNTAS ne’ebe ho tema BITI BO’OT TIMORIS ne’e, sei kontinua hamosu controversial entre lideransa pro integrasaun sira tanba Caretaker ou Xefi Interino UNTAS, Armindo Soares, Eis Xefi DPRD Timor Timur ne’ebe oras ne’e nu’udar membru Partidu GERINDRA iha Nusa Tengara Timur – NTT hateten katak fahe malu ne’ebe akontece entre lideransa pro integrasaun ne’e bele hamosu deferensia opiniaun bo’ot iha kongresu nia laran.

“Kami sudah memberitahukan kegiatan ini ke Mabes Polri maupun Polda NTT. Pengamanan akan dilakukan oleh aparat kepolisian dibantu TNI,” kata Eurico.

Apoiu Material ba kongresu ne’e mai husi Ministru koordenasaun ekonomia Indonezia, Hatta Radjasa ne’ebe mos hanesan Koordenador Jeral Partidu Amanat Nasional – PAN ne’ebe fo apoiu orsamentu hamutuk US$5000 no Dolar Singapura SGD7000 no mos motor hamutuk unidade 20 ba koperasi komunitas Harapan Sejahtera ne’ebe lidera husi Eurico Guterres. (Reportajen Jems de Fortuna/CJITL Kupang)
.

LH's Submission on the State Budget 2011 for the Ministry of Agriculture and State Secretary of Natural Resources

.

LUTA HAMUTUK

Iha data 15 de Novembro 2011 Governo hato’o proposta Orsamento Geral do Estadu tinan 2011 ba Parlamentu Nasional ho total orsamento hamutuk $985 milhoes de dollar americano.

Alokasaun orsamento tinan 2011 ba iha Ministerio Agrikultura e Pescas ho montante osan hamutuk $12.909 milhoes de dollar amerikanu nomos aloka ba iha Secretario Estado Rekursus Naturais hamutuk $6.655 milhoes de dollar americano.

ALOKASAUN ORSAMENTO BA MINISTERIO AGRIKULTURA NO PESCAS

Presentajen husi total orsamento nebe aloka ba Ministerio Agrikultura iha 1.31 pursentu no aumenta ho projeto irigasaun 0.42 pursentu nebe hamutuk hotu 1.79 pursentu husi total orsamentu 2011.

Total orsamento nebe aloka ba Minsterio Agrikultura fahe tuir kategoria orsamentais Salario $4.671 milhoes, Bens e Servico $6.720 milhoes, Transferensia $500 mil de dollar no Kapital Minor $1.018 milhoes. Laiha alokasaun ba kategoria Kapital Dezenvolvimento. Kategoria husi total orsamento Ministerio nian nebe nota katak kapital minor iha deit 7.89 pursentu no kapital dezenvolvimento laiha orsamento.

Projeto irigasaun aloka hotu ba Fundu Infrastrutura maibe laiha esplikasaun detallu kona-ba oinsa implementasaun no monitoramentu ba projeto.

Proposta orsamento tinan 2011 ba Ministerio Agrikultura ho montante $12.909 milhoes ne’e wainhira halo komparasaun ho orsamento tinan 2010 ho total $19.461 milhoes hetan deferensia negaivu hamutuk $6.55 milhoes. Nune mos, wainhira Luta Hamutuk halo komparasaun projeksaun orsamento Ministerio Agrikultura ho projeksaun populasaun tinan 2011 sei hetan deit orsamentu ou gastus $10.82 kada kapita.

Luta Hamutuk hare’e katak, laiha esplikasaun konaba tambasa mak Ministério Agrikultura e Pescas nia osan tun? Tamba kuaze iha fatin barak agrikultor sira sempre ejiji difilkuldade sobre irigasaun, fini, tenaga penyuluh, armazen produto, folin produto, merkado nomos distribuisaun ba produto lokal. Kestaun ne’e Luta Hamutuk deskobre bainhira halo enkontro ho komunidade nomos autoridade lokal sira iha Suai (Raimea), Maliana, Lospalos (Ililai no Serelau) nomos iha Aileu (Leurai).

ORSAMENTO BA SECRETARIO DO ESTADO RECURSO NATURAIS

Kategoria orsamento ba total orsamento SERN nebe nota katak 64.61% iha Transferensia maibe laiha esplikasaun detallu no laiha orsamento ba kapital dezenvolvimento maibe orsamento ne’e tama fali iha fundu infrastrutura nian nebe mak sei uza hodi dezenvolve infrastruktura ba aktividades petróleo iha Tasi-mane ho montante hamutuk $36 milhoes de dollar amerikano tuir livru no.1. Oinsa nia akuntablidade?
Luta Hamutuk husu ba Parlamento Nasional hodi husu dezenho, oinsa implementa, se mak atu implementa, bainhira nomos estudu viabilidade mak kompletu ba dezenvolvimento iha areia Tasi-mane nebe mak hetan alokadu osan iha ano fiscal 2011 ne’e.

POLITIKA GUVERNO

Politika Governu AMP nebe decidi seitor Agrikultura sai hanesan Segundo prioridade nasional iha Planu Dezenvolvimento Estrategiku (PEDN) la refleta iha projeksaun orsamento ba Ministerio Agrikultura tinan 2011 nebe aloka deit $12.909 milhoes husi total orsamento $985 milhoes. Politika Guverno tinan 2011 atu halo mekanizasaun ho intensifikasaun agrikula ho estimasaun 15 mil Ha ba natar no 7.5 mill Ha to’os ba batar. Oinsa governu bele koresponde demand for rice 107.405 toneladas iha tinan 2011 ho alokasaun orsamento nebe ki’ik. Wainhira iha hanoin atu importa deit fos hodi kompleta targetu demand for rice hanesan mos Guverno kria iklima nebe la kondusivu atu hasae produsaun fos iha rai laran no kondisaun ida ne’e sei hamosu multiplier efek negativu seluk hanesan hamenus work force ka numeru tenaga kerja iha area Agrikultura menus tan.

LINHA ORSAMENTO MINISTERIO AGRIKULTURA NO PESCAS IHA 2011

Projeksaun orsamento Ministerio Agrikultura tinan 2011 la baseia ba resultado ezekusaun orsamento iha tinan 2010. Resultado saida mak Ministerio Agrikultura atinji ona nune iha base ida forte hodi halo projeksaun ba orsamento tinan 2011. Projeksaun presiza halo tuir performance ou resultado. La iha espliksaun detallu konaba resultado ezekusaun orsamento tinan 2010 nune bele hateten katak projeksaun ne’e halo tuir deit lalaok orsamento nebe hasae ±10% ou hatun ±10% husi tinan liu ba.

Linha orasamento ba Ministerio Agrikultura ho montante $12.909 milhoes nebe akumula iha categoria orsamento hat (4) ne’e nota katak iha categoria capital minor hetan deit 7.8 % husi total. Nune mos wainhira ita halo komparasaun ho orsamento tinan 2010 iha deferensia negativu $6.55 milhoes. Husi total $12.909 milhoes ne’e kada kapita hetan deit $10.82. Ne’e hatudu katak mayoria orsamento ba Ministerio Agrikultura uza deit ba funsionamento administrasaun no la fo importansia ba dezenvolvimento seitor Agrikultura nebe mayoria povu Timor agrikultor.

Iha categoria capital minor mos iha linha orsamento nebe hanaran Outros Equipamentos Diversos ho montante $547 mil. Outros Equipamentos ne’e presiza iha espliksaun detallu ida tamba laiha equipamentos ki’ik ida mak labele ou susar halo identifikasaun.

PLANO ASAUN ANNUAL MINISTERIO AGRIKULTURA NO PESCAS

1. Agrikultura

Iha planu asaun anual seidauk iha servisu integrado entre ministerial hodi aumenta produsaun alimentar. Servisu integradu presiza iha entre Ministerio Agrikultura, Saude, Edukasaun, Dezenvolvimento no Ministerio Turismo, Comercio e Industria.

Planu asaun hatudu katak sei halo distribusaun ou fahe fini 25% iha trimestri primeiru, 50% trimestri segundu no 75% trimestri terseru no 100% ate 31 Dezembru iha 13 distrito ho gratuitu. Hare ba siklu agrikultura iha Timor komesa kuda hare iha fulan Janeiro – Marsu maibe iha trimestri ida ne’e fahe fini 25% deit no 50% iha fali tempu bailoron. Nune mos konaba estimativa uza konbustivel ba trator hodi halai natar kada hektar iha deit 102 litros.

Iha mos planu atu fahe adubus ba 7.000 hektares hodi hasae produsaun maibe ita hatene katak, dalabarak adubus ne’e ikus mai sei kria dependensia agrikutor ba produsaun audubus. Oinsa politika Governo atu prevene dependensia agrikultor sira ba nesesidade audubus. Wainhira ita uza deit adubus organiku presiza kalkulasaun rasional ida atu koresponde duni nesesidade 7.000 hektares.

Hare’e ba mudansa klimatika nebe fo impaktu ba siklu aktividades agrikultura iha Timor nebe bele fo ba impaktu ba menus aihan. Oinsa planu asaun guverno atu bele prevene menus ai han. Hare’e ba prediksaun hirak ne’e bele dehan katak planu asaun ne’e mos la refleta planu resultadu mak ita hein.

Irigasaun hanesan infrastrutura importante ida husi dezenvolvimento agrikultura maibe iha alokasaun orsamento capital dezenvolvimento Ministerio Agrikultura la iha no iha fali alokasaun orsamento ba distritu liu husi projeto PDD ho mantante $22.106 milhoes ne’e mos seidauk koresponde nesesidade agrikultura ba irigasaun hanesan laiha alokasaun orsamento irigasaun suku Ililai ba natar ±500Ha nebe mak hetan estragus husi mota no fo impaktu ba produsaun fos. Nune mos iha suku Raimean sub distrito Zumalai iha ±300 maibe laiha irigasaun. Iha Serelao sub distrito Lautem iha ±200 Ha laiha irigasaun. Suku Kamanasa sub distrito Suai iha ± 350 Ha maibe uza irigasaun tradisional deit.

2. Floresta

Iha planu atu halo refloresta iha area protesida maibe laos iha area protesida deit. Presiza mos halo refloresta ba area sira nebe kritis floresta nian, nebe dala barak hamosu desastre naturais inklui estraga infrastrutura hanesan estrada. Presiza iha identifiksaun ida ba area kritis floresta iha 13 distrito no atu halo implementasaun ida presiza iha mobilizasaun nasional refloresta laos halo hanesan projeto deit.

PLANO ASAUN ANNUAL SECRETARIO DO ESTADO RECURSO NATURAIS

Fundu infrastutura ba dezenvolvimento projeto Tasi Mane hamutuk $36 milhoes de dollar amerikano tuir livru no.1 maibe la mensiona iha linhas orsamentais detallu livro no.4ª. Nune laiha esplikasaun diresaun ida nebe mak atu implementa projeto ne’e no bele difikulta monitoramentu implementasaun projetu.

Total orsamento ba categoria Transferensia ho montante $4.3 milhoes nebe nia presentajen bot (hare’e tabela 5) husi total orsamento ba Rekursus Naturais maibe laiha esplikasaun detallu konaba transferensia ne’e. La iha espliaksaun detallu ba orsamentu hira mak atu aloka ba hari’i National Oil Company (NOC) no mos Institute of Petroleum and Geology (IPG) nian ne’e no mos aktividade apoia ba secretariadu EITI laiha alokasaun orsamento.

Laiha alokasaun orsamento ba Dirasaun Nasional da Politika Rekursu Naturais nian ba orsamentu iha tinan 2011, maibe iha tinan 2010 alokasaun ba Salario $1.892 milhoes. Oinsa ho fungsionaris sira husi diresaun ida ne’e aloka ba iha nebe ka diresaun ida ne’e taka ona? Tamba-ne’e, Luta Hamutuk husu ba guverno hodi halo esplikasaun detallu.

REKOMENDASAUN

Bazeia ba analiza hirak iha leten, Luta Hamutuk hakarak hato’o nia rekomendasaun hanesan tuir mai ne’e:

1. Presiza iha aumentu orsamento ba iha Ministério Agrikultura nebe hanesan prioridade nasional segundu iha Planu Estrategiku Dezenvolvimento Nasional (PEDN). Liu-liu presiza investe iha irigasaun hodi halo nomos hadia iragasaun nebe mak iha Ililai, Laivai no Serelao subdistrito Lautem, Raimea Sub distritu Zumalai, Camanasa subdistrito Suai Villa;

2. Presiza halo identifikasaun ba categoria orsamento Outros Equipamentos nune bele halo kontrolu iha implementasaun;

3. Presiza iha identifikasaun ba área 15 mil Ha natar atu nune agrikultor sira bele hatene tuir no fasil atu halo monitoramento ba projeto hirak ne’e;

4. Servisu integrado entre Ministério Agrikultura e Pescas, Saúde no Edukasaun atu halo kampanha Nasional ba aihan nune bele hetan soberania aihan;

5. Konkorda atu uza dit adubus organika tamba la halo estragos ba estrutura rai no ekonomikamente la halo dependensia agrikultura ba iha adubus kimika;

6. Halo mobilizasaun nasional konaba reflorestasaun hahu husi komunidade lokal, estudantes to fungsionario publika;

7. Rekomenda ba Ministeriu Agrikultura e Peskas atu identifika aihan nebe mak bele kuda bazaia ba ba mudansa iklima iha Timor Leste atu nune iha tinan 2011 bele sustenta populasaun nia ia-han;

8. Rekomenda ba Secretario Estado Rekursus Naturais atu deskrefe iha linhas orsamentu detallu nune bele fasilita monitoramentu implementasaun.
Obrigado wain!

Dili: 26 de Novembro de 2011

Mericio Akara
Direitor Luta Hamutuk
Tel: (+670) 7263783
.

Horta Preokupa ho HIV/SIDA, Daet Ona ba Timor Oan 154

.
Josefa Parada - Segunda, 29 Novembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Prezidenti Republika, Jose Ramos Horta, hatudu ninia preokupasaun bo’ot ba fenomena HIV/SIDA iha rai ida ne’e, iha festa Propklamasaun Independensia ba dala XXXV (28 Novembru 1975-28 Novembru 2010).

Liu husi nia diskursu ba nasaun, Domingu (28/11), Horta bolu atensaun ba povu Timor tomak atu “matan moris neon na’in” ho fenomena HIV/SIDA ne’ebe daet ona ba Timor oan sira. Dadus husi Ministeriu Saude hatudu katak, to’o ohin loron, Timor oan kuaze 145 mak afeta ona virus HIV/SIDA.

“Ita tenke kuidadu an, tanba hare katak iha TL agora barak moras HIV/SIDA. Ita tenki prevene aan ona hadok aan husi moras aat ne’e,” afirma Prezidenti Ramos Horta iha nia diskursu wainhira Selebra Komemorasaun 28 Novembru iha Palacio Governo.

Nia dehan, moras oi-oin hanesan Malaria, Diareia, TBC no HIV/SIDA perigoju tebes ba ema nia vida. Tanba ne’e, tenki koidadu no hadok aan, liu-liu proteze ambiental no asegura moris iha saude nia laran.

Iha okasiaun ne’e, Ministru Saude, Nelson Martins hatutan, HIV/SIDA mosu maka’as iha tinan 1999, momentu CNRT nia tempu komesa halo prevensaun ba ema sira ne’ebe mak atu tama iha Timor.

“ Maske ita mak manan iha Referendum mas UNTAET mak Governa. Sira dehan, ita halo eskrimi ba sira ne’ebe tama iha Timor ita sei kontra direitus humanus. To’o agora nasaun hotu la bele halo ida ne’e, maske nia HIV/SIDA maibe iha direitu hanesan,” tenik Nelson.

Ho impaktu ne’e, katak Nelson, forsa estabilizasaun Internasional barak mak moras HIV/SIDA. Iha momentu ne’eba mos ambiente halo espalha kazu sa’e maka’as. Nudar Presidente Nasional Luta Hasoru HIV/SIDA, Nelson fo konselhu ba estadu, fo konselhu ba Governu no sosiedade sivil hotu oinsa hasoru problema HIV/SIDA iha Timor. Alende ne’e parte MS mos sei servisu maka’as oinsa la bele espalha maka’as liu.

“Intervensaun husi Governu anterior to’o agora ita kontente tamba mantein prevelensia 0.2% sa’e maka’as mak transmisaun kuandu inan HIV/SIDA nia oan iha risku maka’as ho nia prevelensia 0.54. MS detekta kazu maka’as iha transmisaun inan ba oan. Tamba ne’e atensaun MS barak liu oinsa inan isin rua ne’ebe ho HIV/SIDA positivu, MS sei fo aimoruk para la bele transmisi ba nia oan bainhira partus,” Nelson esplika. Venicia lopes/ Jasinta Sequera
.

Festa Independensia TL Ba 35, Hetan Partisipasaun Maksimu Husi Povu

.
Xavier do Amaral


Josefa Parada - Segunda, 29 Novembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI - Estadu Timor Leste Domingu (28/11) selebra ona festa independensia Timor Leste ba dala 35 (28 Novembru 1975- 28 Novembru 2010) nebe hetan partisipasaun maksimu husi populasaun Dili.

Populasaun hahu husi, ferik, katuas, estudantes, joventudi feto no mane, maske sira hamrik deit iha estrada ninin Palasiu Governu oin, ho kondisaun rai manas hateke ba serimonia laran hodi hatudu sira kontribuisaun.

Iha selebrasuan tinan ida ne’e, seromonia hasae badeira hahu oras tuku 10:00 daderasaun akompanha husi parade militar nebe lidera husi Major F- FDTL, Jino das Neves, partisipa husi Komponente, F- FDTL, PNTL, COE, BOP, UPF, Bombeiros Profesional, Siguransa Sivil, Moradores, Veteranus, Esudantes UNTL, UNPAZ, UNDIL, IOB, UNITAL, akompanha husi Dram Band husi EskolaCanosa, Sao Jose no Sao Pedro.

Antes seromonia hasae bandeira hahu, Prezidente Republika Dr. Jose Ramos Horta halao uluk pasarefista ba formatura parade militar.

Serimonia hasae bandeira akompanha husi muzika inu nasional RDTL no muzika sincu (5) minutu de silensio hananu husi grupu Eskola Sao Jose Balidi Dili.
Iha serimonia ne’e Primeiru Prezidente Republika 1975, Fransisco Xavier do Amaral mos le hikas testu proklasaun independensia 1975.

Textu proklamasaun independensia 1975 Prokalamador Independensia, Fransisco Xavier le’e hodi fo lembra hikas ba Timor oan tomak konaba festa 28 Novembru 1975 nebe maka Comite Central Fretilin (CCF) restaura nudar histori ba TL.

Serimonia ne’e halao hetan partisipsaun maksimu husi membru governu, Parlamentu Nasional, Bispo Dioseze Dili, Dom Alberto Ricardo da Silva, lider partidu politikus, korpus diplamatikus, no konvidadus internasional Tenente Jeneral GNR, Nelson do Santos no seluk tan. Eugenio Pereira
.

CNRT Konsolida Iha Baguia, Militante Suku 10 Apoiu Xanana

.
Josefa Parada - Segunda, 29 Novembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

BAGUIA— Lider Partidu Congressu Nasional Rekonstrusaun Timor Leste (CNRT), hamutuk ho Fretilin Mundansa, inklui mos membru governu Sabadu (27/11), halo konsilidasaun hodi hametin Estrutura partidu nian iha Sub-Distritu Baguia, Distritu Baucau.

Iha konsilidasaun, Sekretariu Jeral CNRT, Deonicio Babo, ho Presidente CNRT Distritu Baucau, Jose Fo Laran, Deputada, Benvinda Catarina Rodrigues, Januario Soares hamutuk Kordenador Fretilin Mudansa, Victor da Costa, Vicente Maubuse, inklui membru Governu, Sekretariu Estadu Defeza (SED), Julio Tomas Pinto, Sekreatariu Estadu Segurasan (SES), Francisco da Costa Guterres, ho Avelino Coilho fo posse ba koordenador CRNT husi suku 10, iha Bagia.

Suku 10 ne’e prontu no fo fiar nafatin iha maun Bo’ot Xanana Gusmao, tanba iha konsolidasauan partidu CNRT, programa barak mak IV Governu Konstutusional halo mudansa iha area defeza ho seguransa. Ne’eduni militante no simpazentante sujere ba lider CNTR atu esforsu an, karik iha eleisaun Jeral 2012 CNRT mak kaer ukun.

Iha oportunidade SED, Julio Tomas Pinto hato mos nia esplikasaun, katak iha governu anterior dezenvolvementu F-FDTL nunka lao, bainhira halo lei iha nia ulun mak konstituisaun RDTL Artigu 146 hodi koalia kona ba F-FDTL no nia ain mak lei organik, maibe lei atu regula forsa no disiplina laiha.

Nia reforsa tan katak iha, governu anterior mos halo lei ida deit, bainhira F-FDTL uja farada hodi kaer kilat liu husi populasaun hodi hatauk populasaun, maibe laiha lei atu regula sira. Nune’e mos lei ba promosaun laiha, inklui mos dezenvolvementu rekursu umanu ba iha F-FDTL.

Iha oportunidade ida ne’e SES, Francisco da Costa Guterres koalia mos kona ba dezenvolvementu ba iha instituisaun PNTL. Tuir nia katak bainhira IV governu konstitusional ukun iha instituisaun PNTL rahun, tanba iha governu anterior politiza liu polisia, no polisia sai hanesan instrumentu ida atu servi interese politiku. Ne’eduni, governu ne’e xefi husi Kay Rala Xanana Gusmao iha nia politika atu hari fila fali komando liliu komandu Jeral atu kaer fila fali komando ida ne’e. Iaos ida ne’e deit, maibe reforma mos ba iha unidade PNTL, balun, hadia salarial, halo lei promosaun ba iha PNTL tomak.

Bainhira rona tiha esplikasaun husi m embru governu no mos lider partidu CNRT, militante ho simpazentante sente haksolok no sira fo nafatin votus iha eleisaun 2012 hodi apoiu ba Xanana atu lori kareta ida ba to iha rohan. Oscar Salsinha
.

PR HORTA GOSTA FO'O MORAL MAIBE'E...

. TATOLI - 28-11-2010

Katuas sira hanesan JAG ho PR Ramos Horta, sira gosta fo moral ba ema seluk, maibe sira mak moral kiak liu iha nasaun tomak. Hakarak hatene tansa mak to ohin loron rai Timor-Leste kontinua moris iha kiak? Tanba lider sira ne mesak ema moral laiha deit.

Lider nebe diak mak lider ida nebe iha uma kain diak, hare malu fen ho laen, la bikan tun sae, la matan moris ba ema seluk, respeita sira nia uma kain, termasuk sira nia fen, oan ho familia tomak.

Lider nebe mak la kondus sira nia uma kain didiak, laos lider diak. Nasaun nebe mak laiha lider diak, nasaun ne mos sei sai at hanesan sira nia lider, ho lider ne nia uma kain. Timor-Leste ohin loron fo izemplu diak ba mundu oinsa mak lider imoral sira lori nasaun ba bankrut.

Notisia ida ne'e bele sani iha webpage CJITL nian: " Ramos Horta: Mane Katuas Sira Gosta Buka AIDS Fo Ba Nia Fen"

Hanusa'a mak Sr. PR Ramos-Horta bele fo'o konseilu ba mane katuas sira se SR Presidente rasik mak hatudu uluk? Ida ne mak hipokrizia bot liu!

Ezemplu diak seluk husi Sr. Presidente Jose Ramos Horta bele sani iha ne'e.

Keta maun bot PR Ramos Horta chama hela atensaun ba ninia maun bot ida fali, Sr. JAG karik?



Sei hanoin ida ne'e ka?

Maun bot JAG ho PR Ramos-Horta hadau malu, alin Raul Lemos mak han tiha? Ate maun bot JAG nia hahalok malae sira mos nota momos hela.

VER MAIS FOTOS E VÍDEO AQUI.
.

Francisco Xavier Ho Mari'i Alkatiri Fo Apelo Ba Jovem Timor Oan

.
Written by Domingos da Silva/CJITL - Monday, 29 November 2010

CJITL Flash, Francisco Xavier do Amaral husu ba Joventude sira atu fo liman ba malu hodi nasaun ne’e moris iha dame nia laran.

“Joventude sira tenke fo liman ba malu labele hare ba kor ou rasa, hakuak malu para lori nasaun ne’e moris iha dame nia laran” dehan Xavier Domingo 28/11 iha parlamentu Nasional hafoin komemora loron independensia ba dala 35.

Nia mos hatutan katak Joventude sira tau hanoin hamutuk para lori Rai Timor ba iha futuru, joven sira labele hare deit ba jerasaun 75 nian, agora tempu ona Jerasaun Foun atu kare ukun.

“Ita iha ona liverdade maibe ita nia povu sei terus nafatin, tanba ne’e joven sira tenke liverta povu husi hamlaha no terus” Informa Xavier.

Iha fatin hanesan sekretariu Jeral Partidu Fretilin, Mari’i Alkatiri hateten ita hetan tiha ona independensia maibe ita nia povu sei terus nafatin, oinsa mak ita atu liverta ita nia povu.

Joven sira tenke halibur malu no fo liman ba malu lori Nasaun Timor Leste ba dame hodi liverta ita nia Povu sira.(Domingos Dasilva/CJITL)
.

Domingo, 28 de Novembro de 2010

UMA LÁGRIMA POR TIMOR!

.
Por LE MAU DICK

NUMA CAMINHADA LONGA E TORTUOSA
ONDE MUITOS HEROICAMENTE, PERDERAM A VIDA
NUMA CAMINHADA LONGA E MOROSA
UMA LÁGRIMA POR TIMOR MUITO SENTIDA

O MUNDO RIU , CHOROU E ATÉ AS COSTAS VIROU
MAS A FORCA INABALÁVEL DE UM POVO GIGANTE
FEZ A DIFERENÇA E FOI COISA QUE NUNCA ESGOTOU
UMA LÁGRIMA POR TIMOR DESTE FILHO AMANTE

QUE O FUTURO VINDOURO SEJA MAIS FAVORÁVEL
E QUE OS HOMENS CERREM FILEIRAS DE AMOR
QUE HAJA LUZ E ÁGUA POTÁVEL
UMA LÁGRIMA POR TIMOR DO TAMANHO DO ADAMASTOR
.

GIL ALVES DESPREZA GRUPOS MUSICAIS TIMORENSES A FAVOR DA SUA PÁTRIA INDONÉSIA

.
Um demónio chamado Gil Alves

Timor Hau Nian Doben - 28 de novembro de 2010

Timor Leste e o seu povo comemoram hoje mais um aniversário da Proclamação da Independência. Uma Independência formal, que, a bem da verdade ainda continua por se concretizar.

São muitas as injustiças sofridas pela população que vive em condições miseráveis e desumanas, comparando com uma mão cheia de oportunistas, que sentados no poleiro se acham no direito de continuarem a extorquir e a humilhar o povo timorense.

Entre estes oportunistas encontra-se Gil Alves, ministro do Turismo, Comercio e Industria (MTCI), um carrasco dos timorenses, como reza a história. Ele não se coibiu, hoje, no dia do aniversário da Proclamação da Independência de Timor Leste, de espezinhar mais uma vez este povo.

Gil Alves no auge da sua sacanagem contratou um grupo musical Indonésio, God Bless, a quem pagou centenas de milhares de dólares provenientes dos cofres do Estado para atuar hoje à noite, em frente do Palácio do Governo, em detrimento dos grupos musicais timorenses.

Seria legítimo esperarmos que para celebrar esta data histórica, os grupos musicais timorenses fossem chamados para festejarem esta data, mas Gil Alves não pensou assim! SACANA!

Em Díli muitas pessoas estão descontentes com a decisão do ministro do MTCI, afirmando mesmo que esta é encarada como um " insulto aos timorenses e à nossa história".

Diz ainda o povo que esta manobra de Gil Alves é uma forma deste governo corrupto comprar os votos dos jovens "oferecendo a estes rebuçados".

Uma fonte nossa afirmou que, " o ano fiscal está a acabar e eles (governo) estão com pressa de gastarem o dinheiro". A incompetência do governo de Gusmão no seu melhor!

Timor Leste tem muitos grupos musicais e estes são constantemente desprezados pelo governo, estes preferem ouvir os conjuntos de música indonésia, fazendo-lhes assim lembrar os velhos tempos de Suharto, recordações que de certeza atenuam as saudades destes mercenários!

Ironicamente, as pessoas que no passado queriam vender Timor Leste, hoje sentam-se em lugares de destaque na sociedade timorense e acham-se no direito de esbanjar o dinheiro dos timorenses como se este lhes pertencesse! Um NOJO!

Timor Leste continua hoje invadido por um grupo de criminosos que se sente no direito de continuar a maltratar este povo, que já sofreu tanto! Até quando?

Que Deus proteja esta terra sagrada e o seu Povo, e fica a esperança de que um dia a Justiça seja feita em Timor Leste!

Imagem de OneThousandWords.
.

Sábado, 27 de Novembro de 2010

UM MINUTO DE SILÊNCIO - Francisco Borja da Costa

.
Por ZIZI TIMOR OAN

Hoje, dia 28 de novembro de 2010, Timor Leste comemora o 35º aniversário da Proclamação da Independência, uma data que para nós, Povo Maubere, nos faz transbordar de alegria e orgulho.

A Independência do solo Maubere foi onerosa para nós e salvo raríssimas exceções, quase todas as famílias timorenses perderam um ou mais membros da sua linhagem em prol desta causa nobre, a Independência da nossa amada Pátria, Timor Lorosae.

A todos os nossos heróis e mártires (muitas vezes esquecidos), presto aqui, a minha singela mas muito sentida homenagem, e deixo, mais uma vez, o meu profundo agradecimento. MUITO OBRIGADA, MEUS IRMÃOS!

Sem mais palavras , deixo um poema de um herói, mártir e poeta timorense, Francisco Borja da Costa, para todos nós, hoje, cogitarmos no verdadeiro significado, e o monumental valor da palavra INDEPENDÊNCIA para Timor Leste e para o seu nobre povo.

VIVA TIMOR LESTE! VIVA O POVO MAUBERE!

UM MINUTO DE SILÊNCIO

Francisco Borja da Costa - Poeta, mártir e herói timorense

Calai
Montes
Vales e fontes
Regatos e ribeiros
Pedras dos caminhos
E ervas do chão,
Calai

Calai
Pássaros do ar
E ondas do mar
Ventos que sopram
Nas praias que sobram
De terras de ninguém,
Calai

Calai
Canas e bambus
Árvores e “ai-rús”
Palmeiras e capim
Na verdura sem fim
Do pequeno Timor,
Calai

Calai
Calai-vos e calemo-nos
POR UM MINUTO
É tempo de silêncio
No silêncio do tempo
Ao tempo de vida
Dos que perderam a vida
Pela Pátria
Pela Nação
Pelo Povo
Pela Nossa
Libertação
Calai – um minuto de silêncio…
.

ALKATIRI: HAU MAK HAKEREK TEXTU PROKLAMASAUN

.
Written by CJITL - Saturday, 27 November 2010

CJITL Flash, Sekretariu Jeral Fretilin, Mari’i Alkatiri,liu husi intervista exlusivu iha Televizaun Timor Leste – TVTL, Sabdu Kalan (27/11) konfirma katak nia mak autor ba textu proklamasaun hafoin fo ba Saudozo Nicolao Lobatu atu hadia oitoan no entrega tutan ba proklamador Francisco Xavier do Amaral atu le iha palacio governu iha loron 28 Novembru 1975.

“Hau mak hakerek textu ne’e, hafoin hau fo ba Nicolao Lobato atu hare lalais no fo tutan ba Francisco Xavier atu le iha palacio, kuaze iha tuku 05.00 loraik hanesan ne’e” Alkatiri konfirma iha nia resposta ba perguntas ne’ebe mai husi presenter Eliseu Pinto, iha TVTL.

“Hau mos uluk kaer kilat, maibe la tiru ema, hau kaer so para tiru treinu nian deit” Mari’i responde konaba perguntas uluk nia kaer kilat ka lae.

“Ami sai ba liur (Rogeriu Lobato, Ramos Horta no hau) sai ba liur atu buka apoiu internasional konaba ita nia independensia” Mari’i hateten iha intervista.

Iha exlusivu ne’e Mari’i hateten katak, forsa Indonezia tama iha Timor Leste la’os 7 Dezembru maibe iha loron 16 Outubro hahu husi Batugade, Fronteira Timor Portugues. (*/CJITL)
.

"Iha Dili Ne'e, Ami Mos Fa'an Fos MTCI Ne'e Atu Buka Manan"

.

Foto, CJITL

Written by Pedro Delfim/CJITL - Saturday, 27 November 2010

CJITL Flash, Maske governu liu husi Ministeriu Turismo Comercio e Industria (MTCI) hapara ona fos MTCI maibe fos ne’e rasik agora sei namkari iha Estrada ninin e mosu tan fos ho marka oin-oin deit.

Tuir Manuel Maia ne’ebe fa’an fos MTCI iha dalan ninin iha sidade Dili, hateten katak ami fa’an fos MTCI ne’e laos ami sosa husi armazen maibe ami sosa husi loza deit.

“Ami fa’a fos ne’e tuir presu ne’ebe ami sosa iha loza, ami sosa ho U$17,50 cent entaun ami fa’an fali ho U$ 18 Dollar atu nune ami mos bele manan netik oituan, ami laos fa’an tuir ami nia hakarak”dehan Manuel iha Mercadu Comoro Sexta (26/11).

Iha fatin hanesan, konsumedora Carmelita do Santos katak governu hapara ona fos ho marka MTCI maibe fos ne’e rasik kontinua nakonu iha Estrada ninin.

“Governu dehan hapara ona fos MTCI maibe fos ne’e agora kontinua nakonu iha Estrada ninin e povu iha area rural kontinua halerik ho fos, nusa mak governu lakoi lori fos ne’ebe agora nakonu iha Dili laran para lori ba povu iha area rural ne’e”dehan Carmelita iha nia Mercadu Comoro.

Antes ne’e, fulan Outubro liu ba, Ministru Gil Alves foti ona desizaun hodi hapara distribuisaun fos MTCI iha kapital Dili, tanba konsidera populasaun iha sidade Dili iha kapasidade atu sosa fos seluk, nune’e fos MTCI nian so bele distribui deit ba distritu 12 sira seluk. (Pedro Delfim/CJITL)
.

KM ALTERA LEI ELEITORÁL BA PN

.
Written by CJITL - Saturday, 27 November 2010

CJITL Flash, Konselhu Ministru 24 de Novembro 2010 foin lalais ne’e halo Alterasaun ba Lei n.º 6/ 2006 ba Parlamentu Nasional (PN) atu halo reviu didiak para bele sai diak liu tan.

“Modifika kestaun hirak prosedimentál atu halo lei sai diak liu tan, hodi hare katak eleisaun parlamentár nian sira iha ona ajenda ba 2012”, katak Komunikadu Imprensa ne’ebe Centru Jornalista Investgativu Timor Leste (CJITL) asesu iha Dili. “Hanesan sistematizasaun prosesu hirak kandidatura nian ba eleisaun sira”

Iha komunikadu ne’e esplika objetivu mak atu uniformiza lejislasaun ne’ebé oras ne’e vigora, hodi ajusta lei ne’e ba realidade Timor nian, bainhira hakerek kona-ba prosedimentu hirak atu hetan admisaun no sorteiu kandidatura nian sira.Maibe kona-ba kompozisaun hosi sentru votasaun no estasaun votu nian sira, kona-ba utilizasaun kartaun eleitorál atualizadu hanesan kondisaun atu ezerse direitu votu nian no obrigasaun husi sidadaun eleitorál atu ezerse ninia direitu votu iha unidade jeográfika husi ninia resenseamentu eleitorál.

Komunikadu ne’e mos reforsa katak re-salva diploma ida ne’e, kontajen inisiál ba votu sira sei la hala’o iha nivel distritu nian, maibé hala’o kedas iha sentru votasaun nian sira.

Alterasaun ba Lei kona-ba Órgaun Administrasaun Eleitorál nian sira Alterasaun ba da-uluk ba Lei n.º 5 / 2006 iha ninia objetivu atu ajusta situasau atual orgaun

No administrasaun eleitorál ba realidade timor nian. Nesesidade atu ajusta ne’e mosu hosi esperiénsia eleisaun nian hirak ne’ebé mak to’o oras ne’e hala’o iha país ida ne’e.

Alterasaun ba Lei Eleitorál ba Prezidente Repúblika Konsellu Ministrus apresia hikas ka no aprova tiha alterasaun hirak pontuál ba diploma ne’ebé mak regula

Nomos eleisaun Prezidente Republika, hodi uza fali prosedimentu hirak tekniku no atu organiza nian ne’ebé mak adopta ona iha eleisaun hirak komunitária iha 2009.

“Hakarak atu hetan uniformizasaun ba lejislasaun ne’ebé mak oras ne’e vigora, hodi ajusta lei ne’e ba iha realidade timor nian”, tenik komunikadu ne’e. (*/CJITL).
.