KOMBATE KKN, " XANANA TENKE BRANI FOTI DESIZAUN "

.
Timor Post - Kinta 09 Dezembru 2010

Dili-Tempu okupasaun Indonezia, Timor oan sempre kaer metin prinsipiu ida “Mate Ka Moris Ukun Rasik An”, signifika katak brani foti desijaun, hodi fo nia an ba mate atu loron ida Timor Leste bele Ukun an.

Iha seminariu refleksaun loron internasional kombate korupsaun, tersa, (07/12) iha Convention Centre, eis merkadu lama Dili, Brigadeiru Lere Anan Timur dezafia Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão atu brani foti desizaun ba interese nasional hasoru ema ne’ebe mak komete iha Korupsaun Koluzaun no Nepotismu iha governu nia laran.

“Ita maka brani foti desizaun, iha tempu defisil agora mos tenki brani foti desizaun,” dehan Lere Anan Timur.

Tenke foti desizaun ba koruptor sira tanba agora KKN sai inimigu boot povu no nasaun, Tuir Lere, ukun an ida ne’e laos premiu husi ema ida ka tun husi lalehan maibe ukun-an ne’e fakar ran ho ruin, mak hetan.

“Hau mos nudar testamunha ba luta ida ne’e, to’o momentu ida ne’e ukun-an laos ita simu ema ruma maibe hodi ran no ruin mak hetan ukun-an ne’e,” Lere realsa.

Lere dehan tan, lakhoi temi koruptor ida nia naran maibe nia haktuir PM xanana agora servisu hamutuk ho ema foun deit.

“So ema moral laiha deit mak dehan maun Xanana korruptor no traidor, maibe maun Xanana agora it abele dehan servisu hamutuk ho ema foun ne’ebe nia (Xanana-red) la-khonese,” Lere hatutan.

Tanba ne’e nia husu, ukun nain ne’ebe ukun rai ida ne’e kuandu ukun teni hare mos ba kotuk katak ema barak mak sofre no terus mak hodi sosa.

“Sira ne’ebe tur iha Governu nia laran ukun tenki hanoin ba kotuk, tanba ema barak mak mate hodi hetan ukun-an ida ne’e,”nia realsa tenik.

Entertertantu Prezidente Parlamentu Nasional, Fernando Lasama de Araujo hateten, komprimisiu boot ne’ebe komponente estadu tomak halo mak oinsa atu kombate korupsaun.

Nia realsa, kombate korupsaun, lideransa sira iha nasaun ne’e tenki iha korajen hodi foti desijaun ruma maske desizaun ne’ebe foti dala ruma iha fallansu, maibe desizaun ne’e tenki foti.

“Desizaun ne’e sempre iha failansu, importante mak tenki iha korazen hodi hola desizaun,” katak nia.

Tuir Lasama, wainhira lideransa sira la hola desizaun iha tempu ne’ebe presiza duni, lider ne’e halo mos korupsaun ba tempu.

Tanba nia dehan, korupsaun ne’e bele estraga dezenvolvimentu no konsidera mos hanesan jenosida ida no tentative boot ba korupsaun ne’e mosu ba ema sira ne’ebe iha poder hahu husi Ministru to’o direitur no funsionariu sira.

Tuir nia, ema bele monu ba lasu korupsaun wainhira la-rejisti hasoru tentative ne’ebe iha poder hahu husi Ministru to’o diretor no funsionariu sira.

“Kontrola ita nia an, labele monu ba tentativa, labele monu ba ambisaun atu riku lalais,”Lasama Hameno.

Prezidente PN ne’e dehan, atu aforsa liu tan servisu KAK, iha 2011, PN sei deskute no aprova projetu lei anti korupsaun.

Maske nune’e, tuir Lasama ninia interpretasaun, lei ne’e hanesan fator audisional ida, importante liu mak ema ida-ida nia mentalidade no moral hodi hado’ok an husi korupsaun.

“Osan ne’e labele hanoin atu hatama deit ba ninia bolsu,” Lasama reafirma.

ENTERTANTU IHA FATIN HANESAN, Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN Dr. Marí Alkatiri hatete, wainhira ema barak komesa hahu preokupa ho korupsaun, signifika katak, hotu-hotu iha konsensia katak korupsaun ne’e akontese duni.

Tanba ne’e tuir Alkatiri, pozitivu ema hotu preokupa ho KKN, hakarak hamutuk buka dalan ida hodi minimize no hamate KKN.

Alkatiri dehan, KKN mosu husi ema ne’ebe iha poder, katak ema ne’ebe poder uza nia poder hodi halo konransa oi-oin, halo apropriasaun illegal ba bens públiku no naun-Públiku.

Maibe, nia dehan, preokupasaun boot ema hotu nia mak ba korupsaun ne’ebe akontese iha administrasaun publika.

Nia fo razaun katak, administrasaun Publika halo jestaun ba rekursu povu tomak ninian.

“Se rekursu Publika ne’e ita uza ba benefisia ita nia-an, familia no grupu deit ne’e korupsaun,” hateten nia.

Alkatiri realsa tan dehan, korupsaun ne’e lais deit iha governu, maibe iha mos parlamentu Nasional, seitor judisiariu no seluk tan.

Hirak ne’e nia dehan, tenki hadia sistema governasaun ida ke diak hodi taka dalan ba korupsaun.

Dalabarak, nia hatutan, kuandu kaer ukun ita moris iha kontradisaun ida entre hakarak halo sasan lalais no hakarak halo sasan tuir dalan loloos.

Eis Primeiru Ministru ne’e hatutan, hotu-hotu hakarak hatu oinsa bele iha balansu entre halo lalais no halo loloos, dala ruma aselera buat ruma ne’e sala.

“Ita atu halai demais ita halo sala, ita loke odamatan ba ema sira ne’ebe liman lalais, lao lalais liu fali ita,” nia argumenta.

Korupsaun sai hona hanesan fenomena universal ida tanba iha kestaun relasaun internasional mos iha korupsaun, tanba tendensia boot wainhira lider husi nasaun ruma foti rekursu transfere ba kontas bankaria rai seluk, tanba rai sira ne’e hari’i sistema bankaria finanseiru para atu absor osan husi rai seluk ne’ebe ema naok.

“Hakarak ka lakohi ne’e mos akontese dadaun iha ita nia rai moos,” deklara Alkatiri.

Iha fatin hanesan Bispo Dioseze, Dili Dom Alberto Ricardo da Silva; foti kestaun jeral nia kona ba impaktu husi sistema nasaun ba moris povu nian.

Amo Bispo dehan, maske ohin loron iha nasaun ida indepedensia sira iha mundu iha interpendensia ba malu, maibe triste tebes tamba kondisaun moris povu iha kada nasaun la-hanesan, liu-liu povu sira iha nasaun dezenvolvidu no nasaun ne’ebe sei iha prosesu sai nasaun dezenvovidu.

Dom Albertu Hatutan, kestaun kondisaun moris ne’e hakontese tanba iha buat barak ne’ebe fo kontribuisaun ba situasaun risku ida ne’e.

Amo Bispo iha ninia liafuan ikus desizaun votus susesu ba KAK hodi halo ninia knar komabte Korupsaun iha Timor leste.

Entertantu PM Xanana Gusmão, iha seminariu ne’e husu atu komponente estadu tomak no sosiedade sivil sira atu tau hanoin hamutuk hodi buka sistema diak ida hodi kombate korupsaun laos hatu hatudu liman ba malu.

“Ita iha ne’e atu buka mekanismu diak hodi komponente estadu bele kaer hamutuk no lao hamutuk ho hanoin ida,” katak Xanana.

Xefe governu ne’e espera katak liu husi reflesaun iha serimonia ne’e sei hetan duni mekanismu diak ida ba kombate korupsaun iha TL.

“Fo hanoin ba malu ohin sa atu ita hamenus, redus no se bele kombate ka halakon korupsaun iha ita nia rai,” dehan Xanana.

Alende ne’e, selebrasaun ne’e mos Prokuradora Jerald a Republika Ana Pessoa Pinto hateten, korrupsaun hahalok ne’ebe hamate dezenvolvimentu, tanba ne’e PJR ofereseona projetu lei kombate korupsaun ba Ministeriu Justisa ho Parlamentu Nasional par abele hetan aprovasaun hodi bele implementa iha 2011.

“Ami prepara lei ida ne’e para Parlamentu Nasional bele konsagra mos medias esensional para it abele halo investigasaun ida ne’ebe bele tuir deit ema ne’ebe halo sala i iha neba mos iha regras balun kona ba tipu legal de krime ne’ebe seidauk iha ita nia kodiku penal,” dehan nia, ba jornalista sira,tersa,(07/12) iha convention Centre.

Nia dehan, konvensaun nasoens Unidas United Nations Convention Anti Korupsaun (UNCAC) ne’ebe Timor Leste ratifika tiha ona iha 2008 hatete, nasaun ne’ebe ratifika konvensaun refere tenki buka hametin ninia lejislasaun atu hare para evita ema halo korupsaun.

Nia dehan iha kodigu prosesu penal TL iha buat barak ona ne’ebe laos deit korupsaun ativa-pasiva kona ba pekulatu, abuzu de poder, trafiku de influensias, administrasaun da nos, neglijente no seluk tan, iha ona. (manuel da silva/agus santos/julião fernandes)
.