Quarta-feira, 3 de Novembro de 2010

IHA LORON FINADU HAFAHE MEZA ENTRE FAMÍLIA NÓ BEI-ALA SIRA

.
03 de Novembro de 2010 - sapo.tl

Iha loron matebian nian iha uma-ka’in timor-oan sira prepara ona ho didi’ak, ho okaziaun ida atu família hotu halibur hamutuk iha festa ida, ida ne’ebé partisipa ona mós ho simbolikamente bei-ala sira.

Tradisaun ida ne’e, muda, tuir grupu étniku nó mezmu husi família bá família, sai hanesan denominadór baibain hasa’e oferta ai-han nó bu’at seluk ba espíritu bei-ala sira nian, nó só depois de ida ne’e “serve mesak” mak parente hirak ne’ebé maka sei moris foin tu’ur iha meza.

Josefina Reis hanesa timor-oan entre sira seluk, ida ne’ebé mak servisu iha Dili, miabé fila hikas bá ninia distritu ba selebrasaun sira, iha lokalidade Maubisse, fó obrigada ba sentimentu hodi pertensa iha komunidade orijén. “

Ami prepara ai-funan, lilin nó ai-han hodi halo serimónia ba matebian sira”, nia esplika. Wainhira hahan sira tasak ona, hatu’ur iha meza ki’ik ida, ho ai-funan, lilin, fotografia matebian sira nian, tua, sigaru, bua (noze husi Índia) nó malus-tahan (ai-tahan morin hodi mama).

Nó só depois de oras 12 maka foin hasai ai-han, tua nó sigaru sira ne’ebé mak iha meza, altura ida ne’ebé sira moris mós bele han ona, tamba matebian sira serve sira-an tiha ona nó hamutuk ona ho ita”, nia haktuir.

Hanesan mós Josefina, maioria husi populasaun iha Dili bá hotu distritu, maibé iha mós sira seluk ne’ebé maka hela iha kapitál Dili hala’o misa ba matebian sira. Husi dala klo’ot sira, entre loja sira movimentu lo’os iha bairu Audian, ita tama ba iha intimidade momentu sagradu ne’ebé mak moris ona iha Dili.

Husi laran mosu naroman husi lilin ne’ebé lakan nó iha hakmatek ho orasaun ne’ebé haklaken iha lian-tetum. Iha ne’ebá maka uma husi Jílio Martins Ribeiro, ne’ebé maka konvida ami hodi tama, husu dezkulpa ba sira ninia simplisidade moris ne’ebé iha.

Iha odamatan oin, oratóriu ho krus Kristu ninian nó imajén Ita Na'in Feto.

Iha parede sira, hakahur ona hena ho “posters” ídolu futeból portugés (Ronaldo) nó estrela husi múzika indonézia, maibé iha mós bandeira Timor-Leste ida sai sasín ba patriotizmu.

Sala klaran, meza prinsipál enfeita ona ho ai-funan nó bikan ki’ik dose ninian, bebida-malirin, tua, bolaxa nó lilin rua. Iha kantu ida, meza seluk ne’ebé ki’ik liu hodi hatu’ur sanan-na’an, liuliu na’an-manu.

I iha ne’ebá duni mak hatara retratu husi família sira nian, entre sira parente hirak ne’ebé mate tiha ona.

Tu’ur iha rai, ferik uma-na’in, Madalena dos Santos, ne’ebé mak ho idade ninia oan la hatene, hakesi ai-funan koloridu sira iha ramu ki’ik ho harmoniozu, destinadu hodi enfeita iha rate.

Júlio aprezenta elementu família idaidak nó hodi esplika ho nune’e, iha portugés, rituál sira hotu. Oferta husi tua, bolaxa nó produtu sira seluk ne’ebé mak iha ne’e bá ninia aman, avô, tiu sira, nó matebian sira seluk. “Ne’e momentu reflesaun ida.

Ami husu dezkulpa ba dezentendimentu sira hotu, halo rekonsiliasaun, hodi buka pás iha konsiénsia nó ami halo ami nia orasaun. Só ida ne’e de’it!”

Ema ne’ebé ho idade liu maka diriji orasaun nó halo hamulak ba komplesu universu lasu familiár, liuliu ba espíritu sira hotu ne’ebé mak karik prezente iha ne’ebá. Iha oras 12, meza hatu’ur ba bei-ala sira, serve fali ba ema moris sira iha loron tuir mai, iha konfraternizasaun familiár, depois de misa nó bá rate, ida ne’ebé hodi sunu lilin nó hafahe ai-funan ba rate sira, ne’ebé maka prepara tiha ona iha loron ida antes.
.

0 comentários: