Terça-feira, 16 de Novembro de 2010

DEKLARASAUN POLITIKA - FRETILIN

.
FRETILIN – BANCADA PARLAMENTAR

DEKLARASAUN POLITIKA

15 Novembru 2010

Husi Xefe Bancada, Deputadu Aniceto Guterres.

Sr. Presidenti,
Maluk Deputadu,
Povo Timor-Leste.

Iha tinan tolu governasaun Sr Xanana Gusmao nian, ita hotu sai sasin ba fenomenon disgovernasaun ba interese partidariu no grupismo neebe la bele compara deit ho governasaun regime ditadura Suharto no nia general nian. Hahalok balun bele mos konsidera nudar actus ma administrasaun no actus korrupsaun.

Ita hotu sasin osan estadu nian, osan Povo nian, membrus governu, deputadus no entidades estadu nian usa hanesan sira nian osan privadu, hanesan siar nia partidu ka grupu nian rasik, hodi tenta sosa lealdade, simpatia no ho intensaun sosa votos loron ruma.

Iha ezemplu barak tebes neebe hatudu momos disgovernasaun, ma administrasaun no korrupsaun osan no bens Povo nian.

Iha semana kotuk, deputada husi partidu neebe alidado ho governu de facto Sr Xanana Gusmao nian, foti kestaun Sr Secretario estadu Politika Energetika de facto Sr Avelino Coelho uza propriedade estado, tenagah surya, hodi tenta manan Povo nia simpatia ba nia Partidu Socialista Timorense iha distritu Ermera. Ita hatene katak Sr. Xanana Gusmao rasik mos preokupa kona ba situasaun iha Ermera, no fatin seluk.

Bancada FRETILIN uluk foti ona kestaun ida nee, iha distritu Ermera, maibe Sr. Avelino sadik deit, ameasa deit atu halo demo, atu hatun masa, maibe la iha asaun ruma hasoru nia husi Xefe governu de facto, ka ema seluk.

Laos deit iha distritu Ermera, bancada FRETILIn iha mos provas katak iha Turiscai mos Sr. Avelino nia ema ba fahe tenaga surya, ho kondisaun katak ema neebe hakarak simu tenke tama iha PST. Kazus hirak nee sei lori hotu ba Ministerio Publiku rasik la kleur.

Sr. Avelino nia hahalok laos dalan uluk mak ita sasin femomena usa sasan estadu nian hodi halo politika. Ita hatene ona katak programa fahe trator iha Ministerio Agricultura no Pescas nee, programa Ministru de facto Mario Sabino nian atu fahe trator ba membrus PD balun deit. Nee mos bancada FRETILIn foti dalan hirak ona, hanesan deputauds husi paridu seluk, partidu neebe alidau ho governu de factu mos foti. Se iha ema ida iha uma fukun ida nee neebe divida katak fahe trator nee nakonu ho manipulasaun no kolusiaun no ma gestaun, Povo hakarak rona se? Povo hakarak rona tamba sira hotu hatene ida nee mak situasaun no se mak nega, entaun subar hahalok aat hirak nee.

Ministru Economia no Desenvolvimentu de facto Sr Joao Goncalves mos fahe trator maibe ba nia ema deit. Iha Same Ministru de facto ida nee fahe tenagah surya mos, no bandeira PSD semu kedan iha fatin ida iha neeba.

Ministru de facto nee mos ba halo inaugurasaun ba Mercado comunitariu foun iha Same, mos lori bandeira PSD nian iha neeba maske nee usa osan estadu, osan Povo hotu nian.

Recrutamentu funsionarios barak tebes mos lao dadauk, maibe ita tenke kestiona mak nesesidade. Tuir informasaun neebe bancada FRETILIN nian, recrutamento nee mos hetan duvidas barak husi Comissaun Funsaun Publica kona ba prosesu recrutamentu neebe nakonu ho nepotismu, liliu partidarismu.

Bancada FRETILIN hatene katak tamba nee mak Primeiru Ministru desidi konjela ka para recrutamentu hotu hotu Iha Parlamentu Nasional deit recrutamentu ba ema 160, no duvidas hahu tama ona kona ba prosesu nee nia lalaok.

Nee ezemplu ida tan kona ba partidarismu oioin husi ministeriu sira, dependi ba partidu se mak controla ministeriu neeba.

Ida nee tenke para no tenke iha investigasaun klean, laos deit husi Comissaun Funsaun Publika, maibe husi orgaun competente seluk mos. Bancada FRETILIN hetan ona keixas balun no sei foti kestaun ida nee ho autoridades competentes bainhira bancada nia inkeritus ho sasin sira
remata.

Sr. Presidenti,

Bancada FRETILIn hetan informasaun katak Ministru Turismo, Comersiu no Industria de facto autoriza nia ministeriu atu uza osan Povo nian atu halau atividade ho caracter privadu. Iha fulan Agostu tinan ida nee iha grupu neebe mai halo visita privadu husi rai liur, balun husi Portugal, balun husi Australia no rai seluk. Laos delegasaun ofisial ka reperesentativus husi estaud seluk, ka agensia bilateral no multilateral, maibe visitas pitvadas. Tuir informasaun neebe bancada FRETILIN simu, MTCI uza osan Povo nian aluga ekipamentu, careta estaud nian, no fundus seluk atu selu ba buat oioin, henasan festa no alojamentu ba ema bainaka privadu balun iha hotel balun.

Gasta osan Povo nian nee hodi foti aan nudar Ministru neebe tuir Bancada FRETILIN nia rona atu loke nia partidu rasik, nee demais ona no presiza investiga. Maibe investiga oinsa Senhor Presidenti, tamba agora dadaun KAK seidauk halau nia servisu? Bancada FRETILIn sei
haruka assuntu ida nee ba PDHJ atu investiga tuir nia knaar atu investiga ma administrasaun.

Maibe diak liu Sr. Ministru de facto Gil Alves hatan kedas ba informasaun gastus osan Povo nian ba grupu pirvadu atu bele evita kestaun nee lao ba oin.

Sr Presidenti,

Bancada FRETILIN mos foti ona dalan barak kestaun deputadu uza careta estadu halau atividade partidaria. Careta estadu, mina estadu, seguransa estadu, saida saida tan halau atividade manan simpatia no votos.

Povo hakfodak iha proposta orsamentu parlamentu nasional nian aumenta osan ba viagem local, ba mina ba manutensaun careta. Povo iha direitu preokupa katak tinan oin mai, hanesan agora dadaun sira nia osan barak liu sei usa hodi halo campanha politika deit. Atividade neebe lolos
labele tamba lei prohibi.

Senhor Presidenti,

Ita raisk nudar deputadus mak tenke controla gastos Povo nian, estadu nian ba privadu. Agora dadaun Povo barak mos keixa ona katak atu evita fiskalizasaun husi Povo, careta deputadu balun, sabadu no domingu troka fali matricula ba numero privadu hanesan numero serial 23-???

Maibe, bainhira ukun nain balun halo hanesan nee, funsionarios sira mos halo. Entaun grave tebes mos situasaun neebe careta estadu barak mak uza ba privadu. Maske la los, no la respeita lei, bancada FRETILIN la kondena funsionarios maibe kondena sira nia xefes neebe la controla situasaun no neebe halo aat liu maske sira hetan osan bot ona.

Nee hotu hatudu ma gestaun iha disgovernasaun ida nee neebe benefisia deit grupu lubuk oan ida, liliu ba grupus partidarius oioin neebe controla ministerius oioin, tamba hodi hahu governasaun de facto ida nee sira politiza kedas no agora sai discontroldau hanesan dadaun.

Sr Presidenti,

Sr. Enginheiru Mario Carrascalao iha nia surat resignasaun, aviza ita hotu kona ba korrupsaun, koluisaun no nepotismu neebe nia dehan ameasa ita nia sistema governasaun dadaun.

Hanesan nia dehan iha nia carta loron 6 Setembru 2010:

“KKN buras ba bebeik, no ema corrupto sira cada vez sofisticado liu fo protesaun diak tebes ba malu. Ema hotu koalia kona ba hasoru courrupsaun, maibe ikus mai ema lubuk itoan deit mak brani atu hakat ba oin hasoru korupsaun.”

Sr. Presidenti,

Bancada FRETILIN preokupa tebes rona dehan katak Conselho Ministros foin aprova orsamentu ho montante US$985 milloens. Osan nee tuir AMI nia hare se hodi fakar deit; esbanjamentu deit, hanesan projetus hotu hotu neebe governu de facto ida nee fakar hori fulan Agostu 2007 too agora. Osan neebe sei gasta hanesan fenomeno neebe ita akompanha ona, ho KKN, ba grupu lubuk kiik ida no tuir partidarismu.

Iha semana kotuk, Povo barak bele akompanha Bispo Dom Basílio Nascimento nia kritika ba fenomeno Povo nia osan barak fakar ba ekonomia, neebe tuir nia hare hamosu buat barak neebe la diak. Amu Bispo dehan ba sarani iha Uatucarbau nunee:

“Buat ida osan nee buat kapas tamba ita presiza. Maibe quando osan barak demais halo mos ita haluha itoan ita nia konsiensia. Haluha itoan ita nia moral. Haluha itoan ita nia fiar, buat ida nee hotu. Hau mai fo hanoin no sadik mos ita bot sarani dehan ohin loron situasaun ita moris nee mak nee.Vida fasil nee lori mos tentasaun barak, loko-an nian, karak-ten nian, sala foir nian, hirus-ten nian, buat hirak nee hotu mai. Quando vida fasil nee, buat hirak nee mai hotu.Foin dadauk nee, Dr Mari Alkatiri halimar itoan, Dr Alkatiri dehan, Amu oras nee familia balun neebe ita la hatene nee oinsa maibe derrepenti ita hare careta haat, careta lima. Hola feto mos hanesan.Uluk nee feto ida deit. Agora nee feto kiik, feto boot, feto klaran. Iha fatin hotu quando osan comesabarak nee moral mos hakotu. Laos osan mak aat maluk sira. Tamba ita hotu presiza osan hodi moris. Ulun mak tenke hatene ukuan aan. Ulun mak tenke hatene fo tok ba ita nia aan hodi hatene katak biar hau bele halo buat hirak nee hotu hanesan ema hotu hotu, maibe hau nia obrigasaun hanesan sarani nian, buat neebe tuir ita nia Nain Jesus Cristo nia naroman nee, hau bele hakat deit too iha nee.”

Amu Bispo nia lia fuan hirak nee representa preokupasaun nasional ho lalaok gasta Povo nia osan arbiru deit. Hanesan Povo barak neebe akompanha situasaun osan sira nia barak mak sai tintinan husi orsamentu maibe sira la hare, nia hakarak ita hotu sukat ita nia hahalok ho Povo nia osan.

Ita hotu hatene katak bainhira ita koalia, hanesan Amu Bispo koalia dadaun kona ba osan barak iha ita nia leet nee, nee refere ba Povo nia osan neebe aloka iha orsamentu geral estadu nian, tamba osan nee fakar husi orsamentu geral estadu nian, hodi gasta Povo nia osan, neebe hetanaprovasaun iha Parlamentu Nasional. Nee parlamentu nia responsabilidade hatan ba Povo.

Sr. Presidenti,

Hanesan Amu Bispo Dom Basilio dehan ba Povo iha Uatocarbau neeba iha nia homilia, osan barak neebe fo vida fasil nee lori “tentasaun barak”. Hanesan nia dehan ita tenke hodi lori ita nia ulun hatene ukun aan. Ita presiza hatene it abele hakat to iha nee deit. Ita presiza usa Povo nia osan ho responsabilidade. Ita tenke usa Povo nia osan tuir lei deit. Ita presiza usa Povo nia osan ba sira nia benefisiu uluk, du ke ba grupu lubuk itoan ka partidu ida deit nia
benefisiu.

Bancada FRETILIN garante ba Povo tomak, Legislatura ida nee iha Parlamentu ida nee sei tenke responsabiliza ba aprovasaun neebe halo tintinan neebe fakar deit ba grupu kiik ida nia bolus no la benefisia Povo.

Obrigado ba tempo Sr Presidenti.
.

0 comentários: