Mericio AkaraSUARA TIMOR LOROSAE - Segunda, 18 Outubru 2010
DILI – Desizaun governu atu hapara fo’os subsidiu fo’os MTCI ba povu, laos solusaun diak. Maibe, koko atu kria tan problema foun povu nia let.
Direitor Luta Hamutuk, Mericio Akara hatete, uluk to agora populasaun susar ai-han, liliu komunidade iha kapital Dili susar atu hetan fo’os. Laiha kapasidade atu sosa ai-han liliu fo’os.
Governu halo intervensaun fo’os subsidiu para ajuda populasaun sira ne’ebe laiha kapasidade atu sosa fo’os. Maibe, to’o agora mos seidauk iha mudansa. Ne’eduni, bainhira governu desidi hapara subsidiu bele hamosu tan problema foun.
Nia hatutan, hapara ka lae laos kestaun. Problema mak governu tenke identifika povu ne’ebe mak merese atu hetan no povu ne’ebe la merese atu hetan. Atu identifika presiza halo survei no halo konsultasaun para bele hodi indentifika. Subsidiu tenke ba povu duni, laos ba ema hotu.
Subsidiu ne’e governu la identifika semak merese no lae. Tanba taka matan deit, hahu husi prezidenti to’o fali povu sosa fo’os hanesan deit. Tanba ne’e, kestaun laos atu hapara ka lae maibe oinsa atu hadiak liu tan sistema ne’e.
Problela seluk, kona ba distribuisaun. Fo’os hatama barbarak, maibe la to iha povu nia liman. Fo’os lakon deit iha dalan tanba laiha kontrolu. Ne’ebe, maske MTCI troka bebeik mekanismu distribuisaun maibe laiha solusaun diak.
Nia hatutan, povu halo kritika laos governu atu hapara fo’os, maibe atu hadia solusaun diak ba povu kiik sira. Duke hapara fo’os subsidiu, diak liu fo fali knar MTCI ne’e ba ema seluk para halao.
Iha parte seluk Dekano, Ekonomi UNTL, Cristovão dos Reis informa, desizaun ne’ebe mak governu foti, laos atu rezolve problema maibe kria tan problema. Tuir los labele hapara fo’os MTCI, sekuando hapara signifika katak produsaun iha rai laran sufisienti ona ba komunidade iha TL mak foin bele hapara.
Sekuando hapara, tenke hare fila fali ba kondisaun klima mundial nian ne’ebe mak afeita iha mundo tomak mai iha TL hanesan agora dadaun udan hela deit, entaun inflikasaun agrikultor sira ne’ebe mak fo la biban atu halo tos, ne’e signifika katak labele hetan aihan iha futuro, entaun semak atu atende aihan ba populasaun.
Atu hapara fo’os MTCI tenke hare ba aspektu barak, mak bele hapara fo’os. Solusaun mak tenke hasae produsaun ba agrikultor sira. Solusaun ba governu molok atu hapara tenke tetu didiak no haree ba aspektu barak i tenke halo koordenasaun ho ema barak.
Liafuan hanesan afirma mos husi Estudante Finalista, Fakuldade Ekonomio UNTL, Caero Mendonza katak, hapara fo’os laos solusaun atu rezolve problema iha povu nia let. Maske governu entrega ba seitor privadu mak distribui fo’os la signifika folin fo’os atu tun iha merkadu maibe ne’e opurtunidade ba sira atu manipula fo’os.
Kapasidade Kompras Fraku
Direitor Luta Hamutuk hateten, realiadade kapasidade de kompras populasaun TL hahu husi ukun ate agora ne’e fraku liu, tanba laiha kampu servisu ba sira oinsa mak bele sosa sasan ne’ebe folin bot.
Nia haktuir, tuir dadus ne’ebe mak UNDP no Banku Mundial halo, TL nia rendimentu per kapita kada ema ida iha loron ida hetan la liu U$ 0,50. Ne’e iha Dili. Maibe, iha foho U$ 0,10 deit mos povu la hetan.
“Se la hetan U$ 0,50 iha loron ida, entaun fulan ida nia hetan deit hira.” Nia hatutan, ne’ebe rezultadu peskiza indika katak kapasidade de kompras populasaun ne’e fraku no limitadu tebes.
Ne’e tanba povu ne’e sei kiak hela, dadus rezultadu peskiza ne’e hatudu TL mak hanesan nasaun ida ne’ebe kiak liu, pendapatan U$0,50 laos ba ema hotu maibe ema balun deit. Lailika atu sosa fo’os karon ida, maibe atu sosa modo tahan ida ho folin U$0,25 mos labele ona.
Tuir nia, povu baibain atu ba sosa modo iha merkadu laiha, ema ne’ebe ba sosa mak funsionariu sira. Tanba povu baibain laiha osan atu ba sosa, kampu servisu laiha.
Ne’ebe kresimentu ekonomio ne’e be iha la fo ba benefisio ba povu kiik sira. Sorte tanba populasaun 100% la depende deit ba fo’os, maibe bele han mos aifarina, fehuk no talas, tanba desde uluk sira depende ba produsaun rai laran.
Deputadu Mateus de Jesus hateten, kapasidade povu iha TL to’o oras ne’e sei fraku hela, tanba maioria barak mak laiha kampu servisu. Ne’ebe kapasidade kompras mos laiha, dala ruma atu han deit modo tahan U$0,10 nian mos laiha. Ne’e be haree husi ne’e bele dehan katak povu TL sei moris iha kiak nia laran.
Dosente UNDIL, Mariano Soares katak, realidade ne’ebe iha hatudu momos katak kapasidade kompras povu TL maioria laiha liu. Ne’e tanba laiha kampu servisu ba populasaun sira. Tinan ba tinan numero empregu aumenta sae ba bebeik laiha industria ida para bele fo servisu ba povu sira. Ne’ebe ate agora kapasidade kompras povu fraku tebes. mik
.
1 comentários:
“Mariano Soares katak, realidade ne’ebe iha hatudu momós katak kapasidade kompras povu TL maioria laiha liu.”
Iha ema hotu-hotu haré katak ita nian povu ne’e laiha duni kapasidade hodi sosa aihan, maibé ita nia ulun sira dehan beibeik katak ekonomia ne’e tinan ba tinan sa’e hela deit. Karik hanessa na’i ulun sira dehan lós, sira nia ekonomia mak sa’e maibé nasaun nian lasa’e tamba ema maioria mak labele sosa aihan.
Enviar um comentário