.
Autor: Tony Duarte, Dipl FinServices, Dipl Bkg&Fin, BB Bkg&Fin
Buat hirak ne’e bele deit, se kuandu ita servisu iha Ministériu Negósiu Estrangeiru Timor-Leste.
Iha tempu Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacaria Albano da Costa, lidera Ministériu ne’e, Sra. Elisa da Silva, funsionaria permanente Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste hetan nomeasaun nudar Diplomata ho kargu Primeira Sekretaria bá iha Embaixada Timor-Leste iha Canberra, Austrália. Sra. Elisa mak fundamental falsifikasaun asinatura no naran funsionáriu no antiga funsionária Ministériu Negósiu Estranjeiru, Sra. Guilhermina Mouzinho hodi bele tau hamutuk akuzasaun falsu hasoru eis-Direktúr Jeral Administrasaun Ministériu Negósiu Estranjeiru iha 2009. Sra. Elisa la’os deit falsifika naran Sra. Guilhermina nian hodi bolu Senhora ne’e nudar Herminia, maibé Sra. Elisa mos falsifika Sra. Guilhermina ninian asinatura. Keixa falsu ne’e sira inventa hodi bele substansia/haforsa Sra. Elisa ninian akuzasaun. Ikus mai, Sra. Guilhermina asina deklarasaun ida hodi hado’ok ninian a’an hosi akuzasaun falsu ida ne’e no autentika katak asinatura ne’ebé mak Sra. Elisa produz iha dokumentu keixa ne’e falsu.
Kazu refere akontese iha 2009 no evidénsia kompletu hato’o tiha ona bá Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacarias Albano da Costa no Prezidente Komisaun Funsaun Públika, Eng. Liborio Pereira. Kopia evidénsia hato’o ona mos bá iha membru nain tolu Komisaun Funsaun Públika, Primeiru Ministru no Vise Primeiru Ministru Asuntu Administrasaun. Até agora, Sra. Elisa la hetan investigasaun no mos sansaun relasiona ho ninian atitude kriminozu ida ne’e.
Sra. Elisa husik tiha ona kapital Dili, Timor-Leste no semo ba tiha ona hodi hela iha Canberra, Austrália. Iha ne’ebá nia sei halao servisu diplomatiku hodi reprezenta nasaun no povu Timor-Leste. Governu Austrália no povu rai ne’e nian, spesifikamente Departmanentu Ministériu Negósiu Estranjeiru no Komérsiu Austrália tengke hatene katak diplomata Timorense ida ne’ebé mak pratika atitude kriminozu hosi Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste haruka ona bá Austrália hodi servisu iha Embaixada Timor-Leste iha Canberra, Austrália. Ninian partida bá Austrália, stratejia ida atu bele hases kritisizmu kontra nia no mos ema hirak ne’ebé mak la halao investigasaun didiak kona bá kazu ne’e. Ema sira ne’e mos ema seluk bele suspeita katak, husi prinsipiu, hatudu ona sira nian suporta bá Sra. Elisa tanba sira hili opsaun hodi nonok deit.
Haktuir Senhor Eusebio Guterres, advogadu esperiente no eis-membru Parlamentu Nasional hosi Partidu Demokratiku subliña, durante konferensia imprensa iha 2009, katak kodigu penal Timor-Leste nian artigu 303 preve ona tinan tolu prizsaun bá ema ne’ebé mak halo falsifikasaun asinatura. Nune’e dunik, Sra. Elisa, liu hosi lei, tengke prosesa no hatama ona bá iha komarka Becora.
Infelizmente, atitude krimina Sra. Elisa nian la hetan sansaun hosi Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacarias Albano da Costa no Liborio Pereira, Prezidente Komisaun Funsaun Públika maske sira hetan ona evidénsia. Pozisaun ne’ebé mak autoridade publiku rua ne’e foti demonstra katak Ministériu Negósiu Estranjeiru no Komisaun Funsaun Públika la imparsial (berat sebelah), la profisional, maibé hatudu fali atitude memihak (pro Elisa da Silva). Tanba razaun ida ne’e, nasaun doador no organizasaun hanesan UNDP tengke asegura katak sira nian kontribuisaun bá iha Komisaun Funsaun Públika tengke asegura katak Prezidente Komisaun Funsaun Públika la involve iha politika hodi haktuir manobra elit politiku nasaun ne’e nian no estraga profisionalizmu Funsaun Públika Timor-Leste.
Nasaun ne’ebé mak estabelese haktuir prinsipiu demokratiku sei la fo fatin bá funsionáriu estadu kriminozu ida bá sai nudar diplomata iha rai liur, sa tan fo nafatin oportunidade bá ema ne’e servisu nafatin iha Funsaun Públika. Bá ema diplomata ida ne’ebé iha korajen hodi halo aktu krime, bazeia bá kodigu penal Timor-Leste nian, iha ninian nasaun laran rasik, saida mak Timor-Leste no povu ida ne’e bele espera nudar resultadu hosi ninian servisu iha rai liur. Nia sei la halao tan ninian aktu kriminal wainhira halao ninian knár? Timor-Leste bele fó-fiar bá nia ho asuntu no segredu nasaun nian? Nia sei la fan informasaun konfidensial ne’ebé hetan liu hosi falsifikasaun asinatura? Embaixada bele fiar nia hodi prepara relatóriu finanseiru Embaixada nian? Iha tinan 2009, Sra. Elisa haruka autorizasaun ida bá iha Ministériu Finansa nudar ajente sertifikador hodi autoriza pagamentu ho osan por volta USD$75.000 bá fornesedor bens (sasan) bá enkontru kuadrilateral, maibé sasan hirak ne’e kompanhia seidauk fornese no laiha konhesimentu hosi Direksaun Jeral Administrasaun. Prosidementu ida ne’e kontra/viola lei aprovizionamentu Timor-Leste nian tanba halao tiha ona pagamentu bá sasan hirak ne’ebé mak “spíritu santu” seidauk ita hetan. La hatene los se sasan hirak ne’e ikus mai kompañia ne’e fornese dunik. Hare’e bá inkompetensia ida ne’e, agora ema bele iha konfiansa nafatin bá iha senhora ida ne’e?
Atu hatutan tan, hare’e bá pozisaun “cuek” (la kohi halo kazu) ne’ebé mak Ministru Zacarias no Prezidente Liborio foti, ida ne’e indika liu tan katak autoridade publiku rua ne’e konkorda ho atitude kriminozu Sra. Eliza nian no hatudu mos katak instituisaun rua ne’e laiha vontade diak atu husu responsabilidade bá aksaun senhora ne’e nian. Sira nian pozisaun silensiu bá kazu ne’e hamosu deskonfia katak sira kompletamente suporta susesu desgrasadu (memalukan) Sra. Elisa nian. Hodi nune’e, kestaun ida mosu. “Tanba sa mak sira toma atitude ‘la halo kazu’?”
Ninian resposta simples deit. Se sira kondena ka fó-kulpa bá Sra. Elisa bá ninian hahalok a’at ne’e, entaun buat ne’e sei daet fali bá sira nain rua, tanba suspensaun no desizsaun hirak ne’ebé mak inventa tun sae, laiha votasaun hosi membru Komisaun Funsaun Públika, ka komentariu publiku ne’ebé mak autoridade publiku rua ne’e halo, bazeia somente bá iha dokumentu falsifikadu. Hodi nune’e dunik mak bá sira nain rua, sira halo finji katak problema ne’e ramata tiha ona, laiha tan investigasaun bá aksaun Sra. Elisa nian. No mos, sira espera katak problema ne’e sei mate iha fatin deit.
Hare’e bá sira ne’e hotu, tempu to’o ona bá povu Timor-Leste hodi bele hare’e katak Ministru Negósiu Estranjeiru Timor-Leste no Prezidente Komisaun Funsaun Públika Timor-Leste hatudu ona kredibilidade no honestidade ne’ebé mak ema bele kestiona wainhira sira halao sira nian funsaun relasiona ho kazu ida ne’e. Sr. Liborio, iha tempu barak tebes, koalia maka’as kona-bá ninian prinsipiu integridade no profisionalizmu iha sektor públiku, no aumezmu tempu bazeia ninian desizaun bá iha dokumentu falsifikadu. Provavelemente (sangatlah mungkin), Sr. Liborio laiha edukasaun própria iha direitu (hukum), iha ne’ebé kompeténsia iha área ida ne’e importante. Esperiensia kona-bá lei deit la to’o hodi bele interpreta lei sira ho diak, maibé tengke iha koñesimentu teoretiku liu hosi eskola. Sr. Liborio kompleta ninian estudu iha enjeñeria hosi universidade Indonezia. Tanba razaun laiha koñesimentu kona-bá kodigu penal Timor-Leste nian ka karik nia rasik mak finjidu katak kodigu penal ne’e la eziste, hodi nune’e mak nia foti desizaun ne’ebé mak nia a’an rasik hanoin dehan los, maibé lalos, katak dokumentu ho asinatura no naran falsu bele sai evidénsia hodi bele kondena ema seluk.
Kapasidade no integridade ne’ebé forti mak Timor-Leste presiza atu bele kaer no halao servisu Komisaun Funsaun Públika nian. Wainhira mandatu Sr. Liborio nian hotu ona, tengke iha investigasaun profunda relasiona ho kazu ne’e no sei labele iha tan estensaun ba ninian mandatu. Labele iha tan konfiansa hodi fo tan pozisaun públiku seluk antes halao lai investigasaun profunda ne’e.
Durante iha diskusaun privada ho membru Komisaun Funsaun Públika ida, ne’ebé mak autór labele fo sai ninian naran iha ne’e, membru ne’e hateten katak desizaun ne’ebé mak foti hodi suspende eis-Direktúr Jeral Administraun iha 2009 la bazeia bá dezisaun kolektiva ne’ebé mak Lei Parlamentu ezije, maibé desizaun ida ne’e Prezidente Komisaun Funsaun Públika mak foti mesak. Membru ne’e, iha kapasidade privada, halo konkluzaun, Prezidente Komisaun Funsaun Públika halo koluzaun ho Ministru Negósiu Estranjeiru hodi kondena eis-Direktúr Jeral Administrasun tanba motivu politiku.
Wainhira refere kona-bá bosok povu, ne’ebé mak akontese fulan hirak liu bá, Ministru Zacarias Albano da Costa preso-flagrante (tertangkap basah) bosok bá povu Timor-Leste, Primeiru Ministru no nia mos bolu jornalista, bosok ten, wainhira sira konfronta nia kona-bá ninian SMS rezignasaun ne’ebé mak nia rasik haruka bá gabinete Primeiru Ministru. Nia bosok katak nia la haruka SMS ne’e, maibé ikus mai admite dunik no husu deskulpa bá Primeiru Ministru. Se lae, nia lakon kedas ninian kargu nudar Ministru Negósiu Estranjeiru. A’at liu tan, ninian guru politiku, Sr. Mario Carrascallao, aktual Vise Primeiru Ministru bá Asuntu Administrasaun no Sr. Riak Leman, líder Bankada Parlamentar PSD fó-sai sira nian deskontente, nusa mak Ministru ne’e sai fali ema bosok ten. Iha sira ninian konkluzaun katak sira nian Prezidente Partidu ida ne’e la honestu, alias, tukang bohong.
Haktuir lei organika governu nian, Ministru Negósiu Estranjeiru mak okupa fatin númeru primeiru antes membru governu sira seluk iha hirarkia governu nian laran. Wainhira nia bosok públikamente, Ministru ida ne’e hatudu ona ninian ezemplu a’at. Nudar membru governu ida, Ministru ne’e tengke hatudu ninian integridade, honestidade, sentidu servi nasaun, sakrifisiu no vontade diak bá nasaun no povu Maubere ne’e.
Se povu Timor-Leste sei kontinua nafatin hodi vota bá iha Ministru ne’e iha 2012 mai, Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste sei naran a’at liu tan, tanba iha ona presedente (contoh) ne’ebé mak komprova (terbukti) tiha ona. Sra. Elisa, funsionaria ne’ebé mak pratika aktu kriminal hetan tan bá dala rua ona ninian kargu nudar diplomata iha Austrália, depoisde hetan tiha kargu nudar Terseira Sekretaria iha Konsuladu Jeral Timor-Leste nian iha Sydney uluk.
Iha tempu hanesan, sei iha funsionáriu Ministériu Negósiu Estranjeiru barak ne’ebé mak servisu ona hamutuk ho Ministériu ne’e iha tempu barak, maibé seidauk deit hetan oportunidade atu servisu nudar diplomata iha rai liur. Nomeasaun Sra. Elisa nian nudar Primeira Sekretaria tanba motivu politiku no ninian nomeasaun ida ne’e ema bele hare katak ejiste pilih kasih (favoritizmu) tanba ninian envolvimentu iha kazu kesar malu ne’e. Karik mos, ida ne’e sai hanesan stratéjia ida hosi stratéjia barak Ministru Zacarias nian hodi komesa dezenvolve ona baze apoiu hodi hetan votu iha 2012liu hosi stratéjia manan fuan no laran funsionáriu ne’ebé mak pratika aktu krimi. Ema sei labele disputa katak, tanba reputasaun Ministru ninian ne’ebé mak la diak, karik iha eleisaun 2012, PSD sei hetan deit kadeira tolu masimu no bele mos menus. Militante partidu PSD barak mak halai soe hela tiha partidu ida ne’e hodi bá hamutuk fali ho eis-Sekretáriu Jeral Partidu PSD, Sr. Fernando Gusmão, ne’ebé mak rezigna hosi partidu tanba arogansia aktual lideransa partidu ne’e nian no agora Sr. Fernando estabele tiha fali ona partidu foun. Tuir mai mos, Sr. Lúcia Lobato, defensora PSD no aktual Ministra Justísa mos sai tiha ona hosi PSD, lori ho nia membru Partidu PSD barak, karik, sei bá hamutuk fali ho Partidu CNRT.
Se funsionáriu Negósiu Estranjeiru ne’ebé mak servisu tinan barak ona no sai nudar diplomata ona, maske laiha koñesimentu baziku diak kona bá ninian nasaun rasik, komete krimi, saida mak sei prevene (mencegah) funsionáriu seluk foti dalan hodi lao tuir Sra. Elisa ninian ain fatin? Ema seluk ne’ebé mak iha atitude ladiak sei bá servisu iha Ministériu Negósiu Estranjeiru tanba Ministériu ne’e simu ho liman rua ema ne’ebé mak laiha etika no komportamentu a’at ida ne’e, sem dúvida (tanpa diragukan), sei buras bá nafatin.
------End-----
Kona bá autor artigu ida ne’e:
Señor Tony Duarte uluk servisu bá Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste nudar Direktúr Jeral Administrasaun. Durante governasaun Partidu Fretilin, nia servisu nudar Asistente Espesial bá MNE. Hosi tinan 2007 to’o 2008, nia servisu nudar Koordenador Projektu bá Embaixada Timor-Leste iha Beijing, Xina.
Hosi tinan 1999 to’o 2009, nia servisu ona hamutuk ho UNDP, Parlamentu Nasional, NGO Internasional no Instituisaun Finanseira
Nia kompleta ninian lisensiatura (sarjana) iha Austrália (Universidade Victoria) iha área Negósiu ho espesializasaun iha Bankaria no Finanseira. Hosi universidade hanesan nia kompleta ninian Diploma Negósiu. Hosi Asosiasaun Merkadu Finanseira Austrália nia simu ninian Diploma iha Servisu Finansiera, ne’ebé mak akredita nia nudar Asesor Finanseira.
Nia koalia Tetum, Indonézia, Inglés, Portugés, no Español. Hosi Universidade Victoria, Austrália, nia estuda Espanñol iha nivel Avansadu.
.
Autor: Tony Duarte, Dipl FinServices, Dipl Bkg&Fin, BB Bkg&Fin
Buat hirak ne’e bele deit, se kuandu ita servisu iha Ministériu Negósiu Estrangeiru Timor-Leste.
Iha tempu Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacaria Albano da Costa, lidera Ministériu ne’e, Sra. Elisa da Silva, funsionaria permanente Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste hetan nomeasaun nudar Diplomata ho kargu Primeira Sekretaria bá iha Embaixada Timor-Leste iha Canberra, Austrália. Sra. Elisa mak fundamental falsifikasaun asinatura no naran funsionáriu no antiga funsionária Ministériu Negósiu Estranjeiru, Sra. Guilhermina Mouzinho hodi bele tau hamutuk akuzasaun falsu hasoru eis-Direktúr Jeral Administrasaun Ministériu Negósiu Estranjeiru iha 2009. Sra. Elisa la’os deit falsifika naran Sra. Guilhermina nian hodi bolu Senhora ne’e nudar Herminia, maibé Sra. Elisa mos falsifika Sra. Guilhermina ninian asinatura. Keixa falsu ne’e sira inventa hodi bele substansia/haforsa Sra. Elisa ninian akuzasaun. Ikus mai, Sra. Guilhermina asina deklarasaun ida hodi hado’ok ninian a’an hosi akuzasaun falsu ida ne’e no autentika katak asinatura ne’ebé mak Sra. Elisa produz iha dokumentu keixa ne’e falsu.
Kazu refere akontese iha 2009 no evidénsia kompletu hato’o tiha ona bá Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacarias Albano da Costa no Prezidente Komisaun Funsaun Públika, Eng. Liborio Pereira. Kopia evidénsia hato’o ona mos bá iha membru nain tolu Komisaun Funsaun Públika, Primeiru Ministru no Vise Primeiru Ministru Asuntu Administrasaun. Até agora, Sra. Elisa la hetan investigasaun no mos sansaun relasiona ho ninian atitude kriminozu ida ne’e.
Sra. Elisa husik tiha ona kapital Dili, Timor-Leste no semo ba tiha ona hodi hela iha Canberra, Austrália. Iha ne’ebá nia sei halao servisu diplomatiku hodi reprezenta nasaun no povu Timor-Leste. Governu Austrália no povu rai ne’e nian, spesifikamente Departmanentu Ministériu Negósiu Estranjeiru no Komérsiu Austrália tengke hatene katak diplomata Timorense ida ne’ebé mak pratika atitude kriminozu hosi Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste haruka ona bá Austrália hodi servisu iha Embaixada Timor-Leste iha Canberra, Austrália. Ninian partida bá Austrália, stratejia ida atu bele hases kritisizmu kontra nia no mos ema hirak ne’ebé mak la halao investigasaun didiak kona bá kazu ne’e. Ema sira ne’e mos ema seluk bele suspeita katak, husi prinsipiu, hatudu ona sira nian suporta bá Sra. Elisa tanba sira hili opsaun hodi nonok deit.
Haktuir Senhor Eusebio Guterres, advogadu esperiente no eis-membru Parlamentu Nasional hosi Partidu Demokratiku subliña, durante konferensia imprensa iha 2009, katak kodigu penal Timor-Leste nian artigu 303 preve ona tinan tolu prizsaun bá ema ne’ebé mak halo falsifikasaun asinatura. Nune’e dunik, Sra. Elisa, liu hosi lei, tengke prosesa no hatama ona bá iha komarka Becora.
Infelizmente, atitude krimina Sra. Elisa nian la hetan sansaun hosi Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacarias Albano da Costa no Liborio Pereira, Prezidente Komisaun Funsaun Públika maske sira hetan ona evidénsia. Pozisaun ne’ebé mak autoridade publiku rua ne’e foti demonstra katak Ministériu Negósiu Estranjeiru no Komisaun Funsaun Públika la imparsial (berat sebelah), la profisional, maibé hatudu fali atitude memihak (pro Elisa da Silva). Tanba razaun ida ne’e, nasaun doador no organizasaun hanesan UNDP tengke asegura katak sira nian kontribuisaun bá iha Komisaun Funsaun Públika tengke asegura katak Prezidente Komisaun Funsaun Públika la involve iha politika hodi haktuir manobra elit politiku nasaun ne’e nian no estraga profisionalizmu Funsaun Públika Timor-Leste.
Nasaun ne’ebé mak estabelese haktuir prinsipiu demokratiku sei la fo fatin bá funsionáriu estadu kriminozu ida bá sai nudar diplomata iha rai liur, sa tan fo nafatin oportunidade bá ema ne’e servisu nafatin iha Funsaun Públika. Bá ema diplomata ida ne’ebé iha korajen hodi halo aktu krime, bazeia bá kodigu penal Timor-Leste nian, iha ninian nasaun laran rasik, saida mak Timor-Leste no povu ida ne’e bele espera nudar resultadu hosi ninian servisu iha rai liur. Nia sei la halao tan ninian aktu kriminal wainhira halao ninian knár? Timor-Leste bele fó-fiar bá nia ho asuntu no segredu nasaun nian? Nia sei la fan informasaun konfidensial ne’ebé hetan liu hosi falsifikasaun asinatura? Embaixada bele fiar nia hodi prepara relatóriu finanseiru Embaixada nian? Iha tinan 2009, Sra. Elisa haruka autorizasaun ida bá iha Ministériu Finansa nudar ajente sertifikador hodi autoriza pagamentu ho osan por volta USD$75.000 bá fornesedor bens (sasan) bá enkontru kuadrilateral, maibé sasan hirak ne’e kompanhia seidauk fornese no laiha konhesimentu hosi Direksaun Jeral Administrasaun. Prosidementu ida ne’e kontra/viola lei aprovizionamentu Timor-Leste nian tanba halao tiha ona pagamentu bá sasan hirak ne’ebé mak “spíritu santu” seidauk ita hetan. La hatene los se sasan hirak ne’e ikus mai kompañia ne’e fornese dunik. Hare’e bá inkompetensia ida ne’e, agora ema bele iha konfiansa nafatin bá iha senhora ida ne’e?
Atu hatutan tan, hare’e bá pozisaun “cuek” (la kohi halo kazu) ne’ebé mak Ministru Zacarias no Prezidente Liborio foti, ida ne’e indika liu tan katak autoridade publiku rua ne’e konkorda ho atitude kriminozu Sra. Eliza nian no hatudu mos katak instituisaun rua ne’e laiha vontade diak atu husu responsabilidade bá aksaun senhora ne’e nian. Sira nian pozisaun silensiu bá kazu ne’e hamosu deskonfia katak sira kompletamente suporta susesu desgrasadu (memalukan) Sra. Elisa nian. Hodi nune’e, kestaun ida mosu. “Tanba sa mak sira toma atitude ‘la halo kazu’?”
Ninian resposta simples deit. Se sira kondena ka fó-kulpa bá Sra. Elisa bá ninian hahalok a’at ne’e, entaun buat ne’e sei daet fali bá sira nain rua, tanba suspensaun no desizsaun hirak ne’ebé mak inventa tun sae, laiha votasaun hosi membru Komisaun Funsaun Públika, ka komentariu publiku ne’ebé mak autoridade publiku rua ne’e halo, bazeia somente bá iha dokumentu falsifikadu. Hodi nune’e dunik mak bá sira nain rua, sira halo finji katak problema ne’e ramata tiha ona, laiha tan investigasaun bá aksaun Sra. Elisa nian. No mos, sira espera katak problema ne’e sei mate iha fatin deit.
Hare’e bá sira ne’e hotu, tempu to’o ona bá povu Timor-Leste hodi bele hare’e katak Ministru Negósiu Estranjeiru Timor-Leste no Prezidente Komisaun Funsaun Públika Timor-Leste hatudu ona kredibilidade no honestidade ne’ebé mak ema bele kestiona wainhira sira halao sira nian funsaun relasiona ho kazu ida ne’e. Sr. Liborio, iha tempu barak tebes, koalia maka’as kona-bá ninian prinsipiu integridade no profisionalizmu iha sektor públiku, no aumezmu tempu bazeia ninian desizaun bá iha dokumentu falsifikadu. Provavelemente (sangatlah mungkin), Sr. Liborio laiha edukasaun própria iha direitu (hukum), iha ne’ebé kompeténsia iha área ida ne’e importante. Esperiensia kona-bá lei deit la to’o hodi bele interpreta lei sira ho diak, maibé tengke iha koñesimentu teoretiku liu hosi eskola. Sr. Liborio kompleta ninian estudu iha enjeñeria hosi universidade Indonezia. Tanba razaun laiha koñesimentu kona-bá kodigu penal Timor-Leste nian ka karik nia rasik mak finjidu katak kodigu penal ne’e la eziste, hodi nune’e mak nia foti desizaun ne’ebé mak nia a’an rasik hanoin dehan los, maibé lalos, katak dokumentu ho asinatura no naran falsu bele sai evidénsia hodi bele kondena ema seluk.
Kapasidade no integridade ne’ebé forti mak Timor-Leste presiza atu bele kaer no halao servisu Komisaun Funsaun Públika nian. Wainhira mandatu Sr. Liborio nian hotu ona, tengke iha investigasaun profunda relasiona ho kazu ne’e no sei labele iha tan estensaun ba ninian mandatu. Labele iha tan konfiansa hodi fo tan pozisaun públiku seluk antes halao lai investigasaun profunda ne’e.
Durante iha diskusaun privada ho membru Komisaun Funsaun Públika ida, ne’ebé mak autór labele fo sai ninian naran iha ne’e, membru ne’e hateten katak desizaun ne’ebé mak foti hodi suspende eis-Direktúr Jeral Administraun iha 2009 la bazeia bá dezisaun kolektiva ne’ebé mak Lei Parlamentu ezije, maibé desizaun ida ne’e Prezidente Komisaun Funsaun Públika mak foti mesak. Membru ne’e, iha kapasidade privada, halo konkluzaun, Prezidente Komisaun Funsaun Públika halo koluzaun ho Ministru Negósiu Estranjeiru hodi kondena eis-Direktúr Jeral Administrasun tanba motivu politiku.
Wainhira refere kona-bá bosok povu, ne’ebé mak akontese fulan hirak liu bá, Ministru Zacarias Albano da Costa preso-flagrante (tertangkap basah) bosok bá povu Timor-Leste, Primeiru Ministru no nia mos bolu jornalista, bosok ten, wainhira sira konfronta nia kona-bá ninian SMS rezignasaun ne’ebé mak nia rasik haruka bá gabinete Primeiru Ministru. Nia bosok katak nia la haruka SMS ne’e, maibé ikus mai admite dunik no husu deskulpa bá Primeiru Ministru. Se lae, nia lakon kedas ninian kargu nudar Ministru Negósiu Estranjeiru. A’at liu tan, ninian guru politiku, Sr. Mario Carrascallao, aktual Vise Primeiru Ministru bá Asuntu Administrasaun no Sr. Riak Leman, líder Bankada Parlamentar PSD fó-sai sira nian deskontente, nusa mak Ministru ne’e sai fali ema bosok ten. Iha sira ninian konkluzaun katak sira nian Prezidente Partidu ida ne’e la honestu, alias, tukang bohong.
Haktuir lei organika governu nian, Ministru Negósiu Estranjeiru mak okupa fatin númeru primeiru antes membru governu sira seluk iha hirarkia governu nian laran. Wainhira nia bosok públikamente, Ministru ida ne’e hatudu ona ninian ezemplu a’at. Nudar membru governu ida, Ministru ne’e tengke hatudu ninian integridade, honestidade, sentidu servi nasaun, sakrifisiu no vontade diak bá nasaun no povu Maubere ne’e.
Se povu Timor-Leste sei kontinua nafatin hodi vota bá iha Ministru ne’e iha 2012 mai, Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste sei naran a’at liu tan, tanba iha ona presedente (contoh) ne’ebé mak komprova (terbukti) tiha ona. Sra. Elisa, funsionaria ne’ebé mak pratika aktu kriminal hetan tan bá dala rua ona ninian kargu nudar diplomata iha Austrália, depoisde hetan tiha kargu nudar Terseira Sekretaria iha Konsuladu Jeral Timor-Leste nian iha Sydney uluk.
Iha tempu hanesan, sei iha funsionáriu Ministériu Negósiu Estranjeiru barak ne’ebé mak servisu ona hamutuk ho Ministériu ne’e iha tempu barak, maibé seidauk deit hetan oportunidade atu servisu nudar diplomata iha rai liur. Nomeasaun Sra. Elisa nian nudar Primeira Sekretaria tanba motivu politiku no ninian nomeasaun ida ne’e ema bele hare katak ejiste pilih kasih (favoritizmu) tanba ninian envolvimentu iha kazu kesar malu ne’e. Karik mos, ida ne’e sai hanesan stratéjia ida hosi stratéjia barak Ministru Zacarias nian hodi komesa dezenvolve ona baze apoiu hodi hetan votu iha 2012liu hosi stratéjia manan fuan no laran funsionáriu ne’ebé mak pratika aktu krimi. Ema sei labele disputa katak, tanba reputasaun Ministru ninian ne’ebé mak la diak, karik iha eleisaun 2012, PSD sei hetan deit kadeira tolu masimu no bele mos menus. Militante partidu PSD barak mak halai soe hela tiha partidu ida ne’e hodi bá hamutuk fali ho eis-Sekretáriu Jeral Partidu PSD, Sr. Fernando Gusmão, ne’ebé mak rezigna hosi partidu tanba arogansia aktual lideransa partidu ne’e nian no agora Sr. Fernando estabele tiha fali ona partidu foun. Tuir mai mos, Sr. Lúcia Lobato, defensora PSD no aktual Ministra Justísa mos sai tiha ona hosi PSD, lori ho nia membru Partidu PSD barak, karik, sei bá hamutuk fali ho Partidu CNRT.
Se funsionáriu Negósiu Estranjeiru ne’ebé mak servisu tinan barak ona no sai nudar diplomata ona, maske laiha koñesimentu baziku diak kona bá ninian nasaun rasik, komete krimi, saida mak sei prevene (mencegah) funsionáriu seluk foti dalan hodi lao tuir Sra. Elisa ninian ain fatin? Ema seluk ne’ebé mak iha atitude ladiak sei bá servisu iha Ministériu Negósiu Estranjeiru tanba Ministériu ne’e simu ho liman rua ema ne’ebé mak laiha etika no komportamentu a’at ida ne’e, sem dúvida (tanpa diragukan), sei buras bá nafatin.
------End-----
Kona bá autor artigu ida ne’e:
Señor Tony Duarte uluk servisu bá Ministériu Negósiu Estranjeiru Timor-Leste nudar Direktúr Jeral Administrasaun. Durante governasaun Partidu Fretilin, nia servisu nudar Asistente Espesial bá MNE. Hosi tinan 2007 to’o 2008, nia servisu nudar Koordenador Projektu bá Embaixada Timor-Leste iha Beijing, Xina.
Hosi tinan 1999 to’o 2009, nia servisu ona hamutuk ho UNDP, Parlamentu Nasional, NGO Internasional no Instituisaun Finanseira
Nia kompleta ninian lisensiatura (sarjana) iha Austrália (Universidade Victoria) iha área Negósiu ho espesializasaun iha Bankaria no Finanseira. Hosi universidade hanesan nia kompleta ninian Diploma Negósiu. Hosi Asosiasaun Merkadu Finanseira Austrália nia simu ninian Diploma iha Servisu Finansiera, ne’ebé mak akredita nia nudar Asesor Finanseira.
Nia koalia Tetum, Indonézia, Inglés, Portugés, no Español. Hosi Universidade Victoria, Austrália, nia estuda Espanñol iha nivel Avansadu.
.
0 comentários:
Enviar um comentário